bugünün notları ✎

Teknoloji Notlarım

konu

üretken yapay zekâ

565 not · tüm bölümlerden

Yapay Zekâ Terimleri565 sonuç
ChatGPT'nin ÇıkışıChatGPT Launch (2022)OpenAI'nin 30 Kasım 2022'de ChatGPT'yi ücretsiz bir araştırma önizlemesi olarak yayımlaması; UBS analistlerinin Similarweb verilerine dayanan tahminine göre Ocak 2023'te aylık 100 milyon aktif kullanıcıya ulaşarak üretken yapay zekâyı kitlelere taşıdı ve sektörde büyük bir yarışı başlattı.LaMDA Bilinç İddiasıLaMDA Sentience Claim (2022)Google mühendisi Blake Lemoine'in Haziran 2022'de şirketin sohbet modeli LaMDA'nın bilinç sahibi olduğunu kamuoyuna açıklaması; Google iddiaları asılsız buldu ve Lemoine'i Temmuz 2022'de istihdam ve veri güvenliği politikalarını ihlal ettiği gerekçesiyle işten çıkardı. Pek çok bilim insanı iddiayı reddetti; olay ELIZA etkisinin modern bir örneği olarak yorumlandı.Attention Is All You NeedAttention Is All You Need (2017)Ashish Vaswani ve yedi arkadaşının Google Brain ve Google Research'te yürüttüğü çalışmayla 2017'de yayımlanan ve Transformer mimarisini tanıtan makale; bugünkü büyük dil modellerinin büyük çoğunluğu bu mimariye dayanır.ELIZA EtkisiELIZA Effectİnsanların basit bir sohbet programına bile anlayış, duygu ve niyet atfetme eğilimi; adını Joseph Weizenbaum'un MIT'de geliştirip 1966'da yayımladığı, terapist taklidi yapan ELIZA programından alır. Programın nasıl çalıştığını bilen sekreterinin onunla baş başa konuşmak için Weizenbaum'dan odadan çıkmasını istemesi ünlü örnektir; kavram büyük dil modelleriyle yeniden gündeme gelmiştir.Ajan Kontrol DüzlemiAgent Control PlaneKurum içindeki birden fazla ajanın başlatıldığı, izlendiği, yetkilendirildiği ve yönetildiği merkezi yönetim katmanı.Koruyucu AjanGuardian AgentDiğer yapay zekâ ajanlarının davranışını gerçek zamanlı izleyen, politikalara aykırı veya riskli eylemleri tespit edip engelleyen ya da insana bildiren denetleyici ajan; Gartner'ın yapay zekâ güvenliği için öne çıkardığı kategoridir.İnsan Onayı / KesmeHuman Approval / InterruptAjanın riskli bir eylemden önce durup insandan onay beklemesi mekanizması.Risk Tabanlı OnayRisk-based ApprovalAjan eylemlerinin risk düzeyine göre sınıflandırılması: düşük riskli eylemler otomatik yürütülür, orta riskliler insan onayı bekler, yüksek riskliler tamamen yasaklanır; ör. veri okumak serbest, e-posta göndermek onaylı, para transferi yasak.Eylem ve Harcama LimitleriAction & Spend LimitsBir ajanın tek görevde veya belirli sürede yapabileceği araç çağrısı, değiştirebileceği kayıt, gönderebileceği mesaj ve harcayabileceği token ya da para miktarına konan üst sınırlar.Devre KesiciCircuit BreakerHata oranı, tekrar eden döngü, maliyet veya anormal davranış belirlenen eşiği aştığında ajanın ya da bağımlı servisin çağrılarını otomatik olarak durduran mekanizma; yazılımdaki devre kesici kalıbından uyarlanmıştır. Elle tetiklenen acil durdurmadan farkı, eşiğe bağlı ve otomatik çalışmasıdır.Ajan Kum HavuzuAgent SandboxBir ajanın güvenli, izole bir ortamda kod/araç çalıştırabildiği test alanı.Yetki Kapsamı ve Araç İzin ListesiScoped Permissions / Tool AllowlistAjanın yalnızca görevi için gereken araçları, işlemleri ve veri alanlarını kullanabileceği şekilde açıkça tanımlanması; listede olmayan araç veya işlem (ör. silme, ödeme) çağrılamaz.Ajan KimliğiAgent Identity (Non-Human Identity)Ajanlara insanlardan ayrı, izlenebilir ve yetkilendirilebilir kimlik ve kimlik bilgileri verilmesi.Ajan Yetkilendirmesi / Yetki DevriDelegated Authorization (OAuth for Agents)Ajanın kullanıcının şifresini almadan, OAuth gibi standartlarla kullanıcı adına sınırlı kapsamlı ve süreli erişim yetkisi alarak çalışması; yapılan her işlem ajanın kendi kimliği ve kimin adına çalıştığıyla birlikte kayda geçer.Ajan YönetişimiAgent GovernanceYapay zekâ ajanlarının yetkilerini, kimliklerini, eylem sınırlarını, insan onay noktalarını ve denetim kayıtlarını kapsayan yönetişim çerçevesi.Maliyet TakibiCost TrackingToken kullanımının fiyatlarla çarpılarak istek, kullanıcı veya özellik bazında maliyet hesaplanması.Kendi Barındırma Başa Baş NoktasıSelf-hosting Break-even PointAçık ağırlıklı bir modeli kendi GPU'larında çalıştırmanın aynı işi API ile yaptırmaktan ucuz hâle geldiği kullanım hacmi; GPU, enerji, personel ve boşta kalma maliyetleri token hacmiyle karşılaştırılarak bulunur. Düşük veya dalgalı hacimde API, yüksek ve sabit hacimde ya da veri gizliliği zorunluluğunda kendi barındırma öne çıkar.Eğitim Maliyeti TahminiTraining Cost EstimationBir modeli eğitmenin hesaplama ihtiyacının kabaca 6 × parametre sayısı × eğitim token'ı formülüyle FLOP olarak tahmin edilmesi, bunun GPU'nun fiilen elde edilen hızına bölünerek GPU-saate, saatlik fiyatla da paraya çevrilmesi; deneme koşuları, başarısız denemeler ve veri hazırlığı ayrıca eklenir.Kredi SistemiCreditsÜretken medya platformlarında görsel/video üretiminin token yerine kredi birimiyle ücretlendirilmesi.Maliyet-Performans DengesiCost-Performance TradeoffBir görev için en güçlü ve pahalı model yerine yeterli kaliteyi en düşük maliyetle veren modeli seçme kararı; model yönlendirme, küçük modele damıtma, istem önbelleği ve toplu işleme bu dengeyi iyileştirmek için kullanılır.Çıkarım MaliyetiInference Cost (Cost per Request)Modeli kullanırken her istek için ödenen maliyet; API'de girdi token'ı × girdi fiyatı + çıktı token'ı × çıktı fiyatı olarak hesaplanır, kendi barındırılan modelde ise GPU-saat maliyeti işlenen istek sayısına bölünür. Uzun bağlam, düşünme token'ları ve araç çağrıları maliyeti hızla artırır.Görev Başına MaliyetCost per TaskBir ajanın veya iş akışının tek bir işi baştan sona tamamlamasının toplam maliyeti; tek görev onlarca model ve araç çağrısı içerebildiği için istek başına maliyetten daha anlamlı bir birimdir ve insan emeğinin maliyetiyle karşılaştırmada kullanılır.Token FiyatlandırmasıToken-based PricingAPI kullanımının işlenen girdi ve üretilen çıktı token sayısına göre ücretlendirilmesi.Milyon Token Başına MaliyetCost per Million TokensLLM API'lerinin standart fiyatlandırma birimi; girdi ve çıktı token'ları için ayrı fiyat uygulanır.MCP Yapılandırma Dosyasımcp.json / .mcp.jsonMCP sunucularının adres ve ayarlarının istemciye tanıtıldığı yapılandırma dosyası.GGUF.ggufllama.cpp ekosisteminin nicelenmiş modelleri tek dosyada taşıyan formatı; Ollama ve LM Studio bunu kullanır.Skill Tanım DosyasıSKILL.mdBir Agent Skill'in zorunlu dosyası: başta adı ve ne zaman kullanılacağını anlatan açıklamayı içeren YAML bölümü, ardından Markdown talimatlar bulunur; ajan başlangıçta yalnızca ad ve açıklamayı okur, tam metni gerektiğinde yükler.Uygulama İçi Yapay ZekâAI in AppsOffice, tarayıcı, e-posta gibi günlük uygulamalara gömülü yapay zekâ yardımcıları.Ajan ModuAgent ModeAsistanın tarayıcıyı kullanıp form doldurma, alışveriş gibi çok adımlı görevleri kullanıcı adına yürüttüğü mod.Geçici SohbetTemporary ChatGeçmişe kaydedilmeyen ve belleği kullanmayan tek seferlik sohbet.Bağlayıcılar / UygulamalarConnectors / AppsAsistanın Gmail, Drive, takvim veya kurum içi sistemler gibi harici servislerden veri okumasını ve işlem yapmasını sağlayan, çoğunlukla MCP üzerine kurulu entegrasyonlar; 2023'teki ChatGPT eklentilerinin yerini aldı.Yeniden ÜretRegenerateAynı isteme farklı bir yanıt alınması.Paylaşılan SohbetShared Chat LinkBir sohbetin başkalarının görebileceği bağlantı olarak paylaşılması.Model SeçiciModel PickerKullanıcının hız, maliyet veya yetenek tercihine göre model seçmesini sağlayan menü (mini/flash hızlı, pro/opus güçlü).Kota / Kullanım LimitiUsage Limit / QuotaBelirli sürede gönderilebilecek mesaj veya üretilebilecek içerik miktarına konan sınır.Düşünme ModuThinking ModeAsistanın yanıt vermeden önce daha uzun akıl yürüttüğü, zor problemler için önerilen mod.Dosya YüklemeFile UploadPDF, tablo veya görselleri sohbete ekleyip analiz ettirme.Ses ModuVoice ModeAsistanla yazmadan, konuşarak gerçek zamanlı etkileşim kurma özelliği.Web'de AramaWeb Browsing / SearchAsistanın güncel bilgi için internette arama yapıp kaynak göstermesi özelliği.Özel GPT'ler / Gem'lerCustom GPTs / GemsKullanıcının belirli bir amaç için talimat ve bilgi dosyalarıyla özelleştirdiği asistan sürümleri.Canvas / ArtifactsUzun metin veya kodun sohbetin yanında ayrı bir panelde düzenlenebilir biçimde gösterilmesi.Bellek ÖzelliğiMemory FeatureAsistanın sohbetler arasında kullanıcı hakkında öğrendiği bilgileri hatırlaması özelliği.Projeler / KlasörlerProjectsİlgili sohbetleri, dosyaları ve talimatları bir arada gruplayan çalışma alanı özelliği.Yeni SohbetNew ChatÖnceki bağlamı sıfırlayıp temiz bir konuşma başlatma; farklı konular için önerilir.Özel TalimatlarCustom InstructionsKullanıcının tüm sohbetlerde geçerli olacak kalıcı tercihlerini (ton, dil, format) tanımladığı ayar.Sohbet / TurChat / TurnKullanıcı ile asistan arasındaki tek bir mesaj-yanıt çifti (tur) ve bu turlardan oluşan konuşma.İstem Mühendisi / Yapay Zekâ MühendisiPrompt Engineer / AI EngineerSırasıyla istem tasarımına odaklanan ve LLM tabanlı uygulamaları uçtan uca geliştiren meslek rolleri.İstem KütüphanesiPrompt LibraryKurum içinde paylaşılan, test edilmiş ve onaylı istem şablonları koleksiyonu.Copilot vs AjanCopilot vs Agentİnsanın yanında öneri sunan asistan (copilot) ile görevi bağımsız yürüten sistem (ajan) arasındaki ürün ayrımı.Kling / Seedance / HailuoÇin kökenli video üretim modeli aileleri: Kling (Kuaishou), Seedance (ByteDance) ve Hailuo (MiniMax); metinden ve görselden video üretirler.FLUX (Black Forest Labs)FLUXStable Diffusion ekibinin kurduğu Black Forest Labs'ın akış eşleme tabanlı, yüksek kaliteli görsel modeli.Stable Diffusion / Stability AIAçık ağırlıklı görsel üretim modellerinin öncüsü; yerel görsel üretim ekosistemini başlattı.CohereKurumsal RAG, gömme ve yeniden sıralama modellerine odaklanan şirket (Command, Embed, Rerank).Amazon NovaAmazon'un Bedrock üzerinden sunduğu kendi temel model ailesi.GrokGrok (xAI)Elon Musk'ın kurduğu, 2026'da SpaceX bünyesine katılan xAI'ın büyük dil modeli ailesi ve asistanı; X platformunda, ayrı uygulamalarında ve API üzerinden sunulur.Kimi / GLMKimi (Moonshot) / GLM (Zhipu)Çin merkezli diğer önde gelen açık ağırlıklı model aileleri.NVIDIA NemotronNVIDIA'nın açık ağırlıklı model ailesi ve sentetik veri üretim modelleri.QwenQwen (Alibaba)Alibaba'nın geniş açık ağırlıklı model ailesi; çok dilli ve kodlama modelleriyle öne çıkar.Mistral AIFransa merkezli, açık ağırlıklı ve MoE modelleriyle tanınan Avrupa'nın öncü yapay zekâ şirketi.DeepSeekÇin merkezli laboratuvar; Ocak 2025'te düşük maliyetle eğitilmiş açık ağırlıklı akıl yürütme modeli R1 ile küresel etki yarattı, ardından akıl yürütmeyi tek modelde birleştiren V3.x ve Nisan 2026'da V4 serisini açık ağırlıkla yayımladı.

tüm bölümler

Ana SayfaYZ HaberleriYZ TerimleriYZ Linkleri

konular

açık ağırlıklı modelanthropicapplebilimchatgptclaudecodexçingeminigooglegörsel üretimigrokkodlamametamicrosoftmusenvidiaopenaises ajanısiber güvenlikvideo üretimiyapay zekâ ajanlarıyapay zekâ güvenliğixai

takip et

YouTubeInstagramMMedium