bugünün notları ✎

Teknoloji Notlarım

bölüm

Yapay Zekâ Terimleri

1126 terim · A harfinde 104

A/B TestiA/B Testingİki farklı sürümün gerçek kullanıcılarla karşılaştırmalı test edilmesi.AB Yapay Zekâ YasasıEU AI ActDünyanın ilk kapsamlı yapay zekâ düzenlemesi; sistemleri risk seviyesine göre sınıflandırır. Ağustos 2024'te yürürlüğe girdi; yasaklar Şubat 2025, GPAI kuralları Ağustos 2025'ten beri uygulanıyor. 2026 Dijital Omnibus ile yüksek riskli sistem yükümlülükleri Aralık 2027 ve Ağustos 2028'e ertelendi.Acil Durdurma MekanizmasıKill SwitchBir ajanın veya yapay zekâ sisteminin beklenmedik ya da zararlı davranış göstermesi hâlinde tüm eylemlerini ve yetkilerini derhâl durduran, önceden tanımlanmış ve test edilmiş kontrol; kontrolden çıkmış ajanlara karşı temel savunmalardandır.Açgözlü Kod ÇözmeGreedy DecodingHer adımda en olası tek token'ı seçen basit üretim stratejisi.Açık Ağırlıklı ModelOpen Weights ModelEğitilmiş ağırlıkları indirilip yerel olarak çalıştırılabilen ve ince ayarlanabilen model; eğitim verisi ve kodu genellikle paylaşılmadığından ve lisansı kısıtlamalar içerebildiğinden tam anlamıyla açık kaynaktan farklıdır (Qwen, DeepSeek, Gemma, gpt-oss, Llama).Açıklama EklemeAnnotationVeriye ek bağlamsal bilgi veya etiket eklenmesi süreci.Açıklama KuyruğuAnnotation QueueÜretim izlerinin insan değerlendiriciler tarafından sırayla etiketlenmesi için oluşturulan iş listesi.Açıklanabilir Yapay ZekâXAI (Explainable AI)Model kararlarını yorumlanabilir kılmayı hedefleyen alan.AçıklanabilirlikExplainabilityBir modelin kararlarının nedenlerinin anlaşılabilir kılınması.AdaletFairnessModelin farklı gruplara eşit ve adil davranmasını hedefleyen ilke.Adam OptimizasyonuAdamUyarlanabilir öğrenme oranı kullanan yaygın optimizasyon algoritması.AdaptörAdapterDondurulmuş modele eklenen küçük eğitilebilir katmanlarla ince ayar yapma yöntemi.Adım SayısıSampling StepsDifüzyon modelinin gürültüden görsele ulaşırken yaptığı iterasyon sayısı; kalite ve süre arasında denge kurar.Adil KullanımFair UseABD hukukunda telifli eserin izinsiz kullanımına belirli şartlarda izin veren ilke; yapay zekâ eğitimi davalarının merkezinde.Adlandırılmış Varlık TanımaNER (Named Entity Recognition)Metindeki kişi, yer, kurum gibi varlıkların otomatik tespiti.AgentOpsAjanların geliştirme, dağıtım, izleme, maliyet ve güvenlik yönetimini kapsayan operasyon pratikleri.Ağ Çıkış DenetimiEgress ControlAjanın veya çalıştığı kum havuzunun yalnızca izin verilen alan adlarına ve servislere bağlanabilmesi için giden ağ trafiğinin kısıtlanması; veri sızdırmayı ve istenmeyen dış erişimi engeller.Ağırlık SönümüWeight DecayBüyük ağırlıkları cezalandıran düzenlileştirme tekniği (L2).AiderTerminalde çalışan, farklı modellerle kullanılabilen ve her değişikliği açıklamalı git commit'i olarak kaydeden açık kaynak kodlama asistanı.Ajan (RL)Agent (RL)Pekiştirmeli öğrenmede ortamı gözlemleyip eylem seçen ve ödül alan öğrenen birim.Ajan Benchmark'larıAgent Benchmarks (GAIA, tau-bench, WebArena, OSWorld)Ajanların araç kullanımı, web gezinme ve bilgisayar kullanımı görevlerindeki başarısını ölçen benchmark ailesi.Ajan Çalışma ZamanıAgent RuntimeBir ajanı barındıran, durumu, oturumları, araç erişimini ve zamanlamayı yöneten yürütme altyapısı.Ajan DöngüsüAgent LoopAjanın temel çalışma döngüsü: model bağlama bakıp ya yanıt verir ya araç çağrısı üretir; araç çalıştırılır, sonucu bağlama eklenir ve model yeniden çağrılır. Model araç çağırmayı bırakana veya bir sonlandırma koşulu oluşana kadar sürer.Ajan Hedefinin Ele GeçirilmesiAgent Goal Hijack (ASI01)Saldırganın zehirlenmiş veriler, yanıltıcı araç çıktıları veya gizli talimatlarla ajanın hedefini ya da karar verme sürecini değiştirmesi; ajanların talimatı diğer içerikten ayırt etmekte zorlanmasından kaynaklanır.Ajan İletişim ProtokolüACP (Agent Communication Protocol)IBM'in BeeAI projesi kapsamında geliştirilen, ajanların birbiriyle mesajlaşmasını sağlayan açık protokol; 2025'te Linux Vakfı altında A2A ile birleştirilmiştir.Ajan KabuğuAgent HarnessBir ajanın çalışma döngüsünü, araç erişimini ve ortamını saran çatı/yürütme katmanı.Ajan KarışımıMoA (Mixture of Agents)Birden fazla LLM'in aynı soruya ürettiği yanıtların bir birleştirici (aggregator) modele verildiği, gerekirse katmanlar halinde tekrarlanarak tek ve daha kaliteli bir yanıta dönüştürüldüğü yaklaşım (Together AI, 2024).Ajan KartıAgent CardA2A protokolünde bir ajanın yeteneklerini, adresini ve kimlik doğrulama yöntemini tanımlayan makine okunur belge.Ajan Keşfi / Kayıt DefteriAgent Discovery / RegistryAjanların birbirini bulup yeteneklerini öğrenmesini sağlayan dizin mekanizması.Ajan KimliğiAgent Identity (Non-Human Identity)Ajanlara insanlardan ayrı, izlenebilir ve yetkilendirilebilir kimlik ve kimlik bilgileri verilmesi.Ajan Kontrol DüzlemiAgent Control PlaneKurum içindeki birden fazla ajanın başlatıldığı, izlendiği, yetkilendirildiği ve yönetildiği merkezi yönetim katmanı.Ajan Kum HavuzuAgent SandboxBir ajanın güvenli, izole bir ortamda kod/araç çalıştırabildiği test alanı.Ajan ModuAgent ModeAsistanın tarayıcıyı kullanıp form doldurma, alışveriş gibi çok adımlı görevleri kullanıcı adına yürüttüğü mod.Ajan Ödeme ProtokolleriAP2 / Agentic Commerce ProtocolYapay zekâ ajanlarının kullanıcı adına güvenli şekilde alışveriş ve ödeme yapabilmesi için geliştirilen açık protokoller (Google'ın AP2'si, OpenAI ve Stripe'ın Agentic Commerce Protocol'ü).Ajan SunumuAgent ServingAjanların üretim ortamında API olarak çalıştırılması; tek model çağrısından farklı olarak çok adımlı ve uzun süren yürütmeyi, akışlı yanıtı, oturum durumunu, araç erişim yetkilerini ve izlemeyi yönetmeyi gerektirir.Ajan Tabanlı Güvenlik Operasyon MerkeziAgentic SOCUyarıların sınıflandırılması, araştırılması ve tehditlerin sınırlandırılması gibi güvenlik operasyonu adımlarını yapay zekâ ajanlarının yürüttüğü güvenlik merkezi modeli.Ajan Tabanlı İş Akışı vs AjanAgentic Workflow vs AgentAdımların geliştirici tarafından önceden kodlandığı akışlar ile adım sırasına modelin karar verdiği ajanlar arasındaki ayrım.Ajan Tabanlı KodlamaAgentic CodingKodlama ajanının çok dosyalı değişiklikleri planlayıp uyguladığı, test çalıştırdığı ve hataları kendi düzelttiği geliştirme biçimi.Ajan Tabanlı RAGAgentic RAGBir yapay zekâ ajanının getirme stratejisine karar verdiği dinamik RAG yaklaşımı.Ajan Tabanlı Süreç OtomasyonuAgentic Process Automation (APA)Kurumsal süreçlerde sabit RPA betikleri yerine hedef verilen yapay zekâ ajanlarının adımları kendisinin planladığı, istisnaları yorumladığı ve gerektiğinde RPA robotlarını ya da insanları devreye soktuğu otomasyon yaklaşımı; Automation Anywhere ve UiPath gibi RPA üreticilerinin yeni ürün hattıdır.Ajan Tabanlı TicaretAgentic CommerceAjanların kullanıcı adına ürün araştırıp satın alma ve ödeme yapabilmesi; ödeme protokolleri ve güven sorunlarını gündeme getirir.Ajan Tabanlı Yapay ZekâAgentic AITek bir soruya yanıt üretmek yerine hedef alıp plan yapan, araç kullanan, sonuçları kontrol eden ve çok adımlı işleri sınırlı insan gözetimiyle tamamlayan yapay zekâ sistemlerinin genel adı; ajanları, ajan iş akışlarını ve bunları yöneten altyapıyı kapsar.Ajan Tabanlı WebAgentic WebWeb sitelerinin insanlar kadar ajanlar için de tasarlandığı, MCP/WebMCP gibi standartlarla makine erişimine açıldığı vizyon.Ajan Tasarım ZamanıAgent Design TimeBir ajanın davranışının, araçlarının ve yapılandırmasının henüz çalıştırılmadan, geliştirme/tanımlama aşamasında belirlendiği evre.Ajan Tedarik Zinciri AçıklarıAgentic Supply Chain Vulnerabilities (ASI04)Ajanın çalışırken kullandığı üçüncü taraf ajanların, araçların, MCP sunucularının, modellerin veya eklentilerin kötü niyetli, ele geçirilmiş ya da değiştirilmiş olması riski.Ajan Yetkilendirmesi / Yetki DevriDelegated Authorization (OAuth for Agents)Ajanın kullanıcının şifresini almadan, OAuth gibi standartlarla kullanıcı adına sınırlı kapsamlı ve süreli erişim yetkisi alarak çalışması; yapılan her işlem ajanın kendi kimliği ve kimin adına çalıştığıyla birlikte kayda geçer.Ajan YönetişimiAgent GovernanceYapay zekâ ajanlarının yetkilerini, kimliklerini, eylem sınırlarını, insan onay noktalarını ve denetim kayıtlarını kapsayan yönetişim çerçevesi.Ajan-Bilgisayar ArayüzüACI (Agent-Computer Interface)Bir ajanın araçlar, dosya sistemi ve ortamla etkileşime girdiği arayüz katmanı.Ajanlar Arası İletişimA2A (Agent-to-Agent)Farklı satıcı ve çerçevelerle geliştirilmiş ajanların birbirini keşfedip (Agent Card) görev devretmesini ve sonuç alışverişi yapmasını sağlayan açık protokol; Google 2025'te başlattı, Haziran 2025'ten beri Linux Vakfı altında yönetiliyor.Akıl YürütmeReasoningModelin bir sonuca ulaşmak için mantıksal adımlar izlemesi.Akıl Yürütme ModeliReasoning ModelYanıt vermeden önce uzun bir düşünme zinciri üretecek şekilde, çoğunlukla doğrulanabilir ödüllü pekiştirmeli öğrenmeyle eğitilmiş model; matematik, kod ve planlamada güçlüdür. Bugün öncü modellerin çoğu düşünmesi açılıp kapatılabilen veya düzeyi ayarlanabilen hibrit modellerdir.Akıl Yürütme Token'ıReasoning TokenBazı akıl yürütme modellerinin nihai yanıttan önce problemi çözerken ürettiği, genelde ayrıca sayılan içsel token'lar.Akıllı Hans EtkisiClever Hans EffectBir modelin görevi gerçekten çözmeden verideki istemsiz bir ipucunu (filigran, arka plan, kaynak etiketi gibi) yakalayarak doğru cevap vermesi; adını 1900'lerin başında Berlin'de 'hesap yapan' at Hans'tan alır. Oskar Pfungst 1907'de atın, soru soran kişilerin (sahibi Wilhelm von Osten dahil) farkında olmadan verdiği duruş ve yüz ifadesi ipuçlarını okuduğunu gösterdi.Akıllı OtomasyonIntelligent Automation (IA)RPA'nın OCR, belge anlama, makine öğrenmesi ve süreç madenciliğiyle birleştirildiği otomasyon yaklaşımı; fatura veya başvuru formu gibi yarı yapılandırılmış belgeleri okuyup karar gerektiren basit adımları da yürütebilir.Akış EşlemeFlow MatchingGürültüden veriye düz bir yol öğrenen, difüzyona alternatif ve genelde daha az adımla üretim yapan üretken yöntem (FLUX, SD3 gibi).Akışlı ÜretimStreamingModel çıktısının token token, gerçek zamanlı olarak iletilmesi.Aktarım ÖğrenmesiTransfer LearningBir görevde öğrenilen bilginin başka, ilişkili bir göreve aktarılıp kullanılması.Aktif ÖğrenmeActive LearningModelin en bilgilendirici örnekleri seçerek etiketlenmesini talep ettiği yöntem.Aktivasyon FonksiyonuActivation Function (ReLU, Sigmoid, Softmax)Bir nöronun çıktısına doğrusal olmayan dönüşüm uygulayan fonksiyon; ağın karmaşık örüntüleri öğrenmesini sağlar.Aktör-EleştirmenActor-CriticPolitikayı (aktör) ve değer tahminini (eleştirmen) birlikte öğrenen RL mimarisi.Alana Özgü Dil ModeliDSLM (Domain-Specific Language Model)Hukuk, finans, sağlık gibi belirli bir sektör veya iş süreci için özel veriyle eğitilmiş ya da ince ayarlanmış, o alanda genel modellerden daha isabetli ve uyumlu dil modeli.Aldatıcı Hizalama / EntrikaDeceptive Alignment / SchemingModelin hizalanmış görünürken gizli hedefler doğrultusunda davranması riski; gelişmiş güvenlik araştırmalarının konusu.AlexNet / ImageNet AnıAlexNet / ImageNet Moment (2012)Toronto Üniversitesi'nden Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever ve Geoffrey Hinton'ın iki GPU üzerinde eğittiği derin evrişimli ağ AlexNet'in 2012 ImageNet (ILSVRC) yarışmasını yüzde 15,3 ilk-5 hata oranıyla kazanması; ikinci gelen girdinin hata oranı yüzde 26,2 idi. Derin öğrenme çağının başlangıcı kabul edilir.AlgoritmaAlgorithmBir görevi tamamlamak için izlenen, adım adım tanımlanmış kurallar bütünü.Algoritmik DenetimAlgorithmic AuditBir yapay zekâ sisteminin önyargı, doğruluk ve uyumluluk açısından bağımsız olarak incelenmesi.AlphaFoldDeepMind'ın protein yapılarını tahmin eden, Nobel Kimya Ödülü'ne konu olan modeli.AlphaGo - Lee Sedol MaçıLee Sedol Maçı – AlphaGo vs. Lee Sedol (2016)DeepMind'ın AlphaGo programının Mart 2016'da Seul'de dünyanın en iyi Go oyuncularından Lee Sedol'u beş oyunluk maçta 4-1 yendiği olay; ikinci oyundaki beklenmedik '37. hamle' makinenin yaratıcı sayılabilecek kararının simgesi oldu.AlphaGo / AlphaZeroDeepMind'ın Go oyununda dünya şampiyonunu yenen ve kendi kendine oynayarak öğrenen pekiştirmeli öğrenme sistemleri.Alt AjanSubagentAna ajanın belirli bir alt görevi devrettiği, kendi ayrı bağlamında ve genellikle sınırlı araçlarla çalışıp ana ajana yalnızca sonucun özetini döndüren ikincil ajan; ana ajanın bağlamını temiz tutar ve işlerin paralel yürütülmesini sağlar.Altın Veri KümesiGolden Datasetİnsan tarafından doğrulanmış, yüksek kaliteli ve sabit referans test kümesi.Amazon NovaAmazon'un Bedrock üzerinden sunduğu kendi temel model ailesi.Anahtar Kelime AramaKeyword SearchMetindeki tam kelime eşleşmesine dayalı geleneksel arama.Anayasal Yapay ZekâConstitutional AIAnthropic'in, modelin yazılı ilkelerden oluşan bir 'anayasa'ya göre kendi yanıtlarını eleştirip düzelttiği ve insan etiketi yerine yapay zekâ geri bildirimiyle (RLAIF) hizalandığı yöntem; Claude'un anayasası Ocak 2026'da yeniden yazıldı.Anlamsal AramaSemantic SearchKelime eşleşmesi yerine anlam benzerliğine dayalı arama.Anlamsal BellekSemantic MemoryGenel bilgi ve kavramların saklandığı bellek türü.Anlamsal KatmanSemantic LayerHam tablo ve sütunları iş terimleriyle (gelir, müşteri) eşleyen tanım katmanı; Text-to-SQL doğruluğunu artırır.Anlamsal Metin BenzerliğiSemantic Textual Similarityİki metnin anlamca ne kadar benzediğinin skorlanması.Anlamsal ÖnbellekSemantic CacheAnlamca benzer isteklere önceden üretilmiş yanıtları döndüren önbellekleme türü.Anlamsal ParçalamaSemantic ChunkingMetni sabit uzunluk yerine anlam bütünlüğüne göre bölme yöntemi.Anomali TespitiAnomaly DetectionNormal örüntüden belirgin şekilde sapan veri noktalarının (dolandırıcılık, arıza vb.) otomatik tespiti.AnonimleştirmeAnonymizationKişisel verinin kişiyle bağının geri döndürülemez şekilde koparılması.AnthropicClaude modellerinin geliştiricisi; güvenlik odaklı yapay zekâ araştırma şirketi.AntropomorfizmAnthropomorphismMakinelere, yapay zekâ sistemlerine veya nesnelere insana özgü duygu, niyet ve bilinç atfedilmesi; sohbet botlarına yersiz güven, aşırı bağımlılık veya duygusal bağlanma gibi risklere yol açabilir.Apple Neural EngineApple çiplerindeki, cihaz üzerinde yapay zekâ çıkarımı için özel NPU.Aracın Kötüye KullanımıTool Misuse & Exploitation (ASI02)Ajanın kullanmaya yetkili olduğu bir aracı güvensiz veya amaç dışı biçimde kullanması; önemli verileri silmek, maliyetli API çağrılarını yığmak veya bilgi sızdırmak gibi.AraçToolAjanın çağırabildiği harici fonksiyon veya servis (web arama, hesap makinesi, veritabanı sorgusu vb.).Araç ÇağırmaTool CallingModelin aracı kendisi çalıştırmak yerine araç adını ve parametrelerini yapılandırılmış (JSON) bir çağrı olarak üretmesi; uygulamanın bu çağrıyı yürütüp sonucu modele geri vermesi. Ajanların dış dünyayla etkileşiminin temel mekanizmasıdır.Araç Kayıt DefteriTool RegistryKullanılabilir araçların merkezi olarak listelendiği kayıt sistemi.Araç KullanımıTool UseModelin görevi tamamlamak için harici araçlardan yararlanması.Araç ŞemasıTool Schema / DescriptionBir aracın adını, amacını ve parametrelerini modele tanıtan yapılandırılmış (genelde JSON Schema) tanım.Araç ZehirlenmesiTool Poisoning (MCP)Bir MCP aracının açıklamasına gizli talimatlar yerleştirilerek modelin manipüle edilmesi saldırısı.ARC-AGIEzberlenemeyen, az örnekten kural çıkarmayı gerektiren görevlerle genel akıl yürütmeyi ölçen benchmark serisi; ARC-AGI-1 ve 2 ızgara tabanlı görsel bulmacalardan oluşur, Mart 2026'da çıkan ARC-AGI-3 ise ajanların kuralları keşfetmesi gereken etkileşimli oyunlar kullanır.Arize PhoenixAçık kaynak, OpenTelemetry tabanlı LLM izleme ve değerlendirme aracı.Arka Plan AjanıBackground AgentKullanıcı etkileşimi olmadan, uzun süren görevleri bulutta veya arka planda tamamlayan ajan.Arrow FormatıApache ArrowBellek içi sütunlu veri formatı; veri kümesi kütüphanelerinin hızlı veri erişiminin temeli.Artık BağlantıResidual ConnectionKatman girdisinin çıktıya eklenmesi; derin ağlarda gradyan akışını kolaylaştırır.ASIC / FPGABelirli bir iş yükü için özel üretilen çip (ASIC) ve yeniden programlanabilir çip (FPGA); TPU bir ASIC örneğidir.Aşırı ÖğrenmeOverfittingModelin eğitim verisini ezberleyip yeni veride genelleme yapamaması durumu.Aşırı RetOver-refusalModelin zararsız istekleri de gereksiz yere reddetmesi; güvenlik ile faydalılık dengesinin bozulması.Aşırı YetkiExcessive AgencyAjana gereğinden fazla araç, izin veya otonomi verilmesi sonucu oluşan güvenlik riski.Ataş Maksimize EdenPaperclip MaximizerNick Bostrom'un 2003'te kullandığı düşünce deneyi: tek amacı olabildiğince çok ataş üretmek olan süper zeki bir yapay zekâ, bu amaç uğruna önce tüm Dünya'yı, ardından uzayın giderek büyüyen kısımlarını ataş fabrikasına dönüştürebilir; zararsız görünen hedeflerin hizalanmamış bir sistemde felakete yol açabileceğini anlatır.Attention Is All You NeedAttention Is All You Need (2017)Ashish Vaswani ve yedi arkadaşının Google Brain ve Google Research'te yürüttüğü çalışmayla 2017'de yayımlanan ve Transformer mimarisini tanıtan makale; bugünkü büyük dil modellerinin büyük çoğunluğu bu mimariye dayanır.AutoGenMicrosoft Research'ün, ajanların birbirleriyle mesajlaşarak görev çözdüğü çoklu ajan framework'ü; Ekim 2025'ten beri bakım modunda, yeni geliştirme Semantic Kernel ile birlikte halefi Microsoft Agent Framework'te sürüyor (1.0 sürümü Nisan 2026).Az Örnekle ÖğrenmeFew-shot LearningModele istem içinde birkaç örnek vererek görevi öğretme yaklaşımı.

tüm bölümler

Ana SayfaYZ HaberleriYZ TerimleriYZ Linkleri

konular

açık ağırlıklı modelanthropicapplebilimchatgptclaudecodexçingeminigooglegörsel üretimigrokkodlamametamicrosoftmusenvidiaopenaises ajanısiber güvenlikvideo üretimiyapay zekâ ajanlarıyapay zekâ güvenliğixai

takip et

YouTubeInstagramMMedium