Yapay Zekâ Terimleri29 sonuçBletchley Park ZirvesiAI Safety Summit, Bletchley Park (2023)1–2 Kasım 2023'te İngiltere'deki Bletchley Park'ta düzenlenen ilk küresel Yapay Zekâ Güvenliği Zirvesi; ABD, Çin ve Türkiye dahil 28 ülke ile Avrupa Birliği, sınır yapay zekâ modellerinin risklerine dair Bletchley Bildirgesi'ni onayladı. Seri Seul (Mayıs 2024), Paris (Şubat 2025) ve Yeni Delhi'de (Şubat 2026) sürdü; sonraki zirve Haziran 2027'de Cenevre'de planlandı.ChatGPT'nin ÇıkışıChatGPT Launch (2022)OpenAI'nin 30 Kasım 2022'de ChatGPT'yi ücretsiz bir araştırma önizlemesi olarak yayımlaması; UBS analistlerinin Similarweb verilerine dayanan tahminine göre Ocak 2023'te aylık 100 milyon aktif kullanıcıya ulaşarak üretken yapay zekâyı kitlelere taşıdı ve sektörde büyük bir yarışı başlattı.LaMDA Bilinç İddiasıLaMDA Sentience Claim (2022)Google mühendisi Blake Lemoine'in Haziran 2022'de şirketin sohbet modeli LaMDA'nın bilinç sahibi olduğunu kamuoyuna açıklaması; Google iddiaları asılsız buldu ve Lemoine'i Temmuz 2022'de istihdam ve veri güvenliği politikalarını ihlal ettiği gerekçesiyle işten çıkardı. Pek çok bilim insanı iddiayı reddetti; olay ELIZA etkisinin modern bir örneği olarak yorumlandı.AlphaGo - Lee Sedol MaçıLee Sedol Maçı – AlphaGo vs. Lee Sedol (2016)DeepMind'ın AlphaGo programının Mart 2016'da Seul'de dünyanın en iyi Go oyuncularından Lee Sedol'u beş oyunluk maçta 4-1 yendiği olay; ikinci oyundaki beklenmedik '37. hamle' makinenin yaratıcı sayılabilecek kararının simgesi oldu.Attention Is All You NeedAttention Is All You Need (2017)Ashish Vaswani ve yedi arkadaşının Google Brain ve Google Research'te yürüttüğü çalışmayla 2017'de yayımlanan ve Transformer mimarisini tanıtan makale; bugünkü büyük dil modellerinin büyük çoğunluğu bu mimariye dayanır.Deep Blue - Kasparov MaçıKasparov Maçı – Deep Blue vs. Kasparov (1997)IBM'in satranç bilgisayarı Deep Blue'nun Mayıs 1997'de New York'ta dünya şampiyonu Garri Kasparov'u altı oyunluk maçta 3,5-2,5 yendiği olay; bir bilgisayar ilk kez standart turnuva zaman kontrollerinde oynanan bir maçta görevdeki dünya şampiyonunu yendi. Gücü makine öğrenmesinden değil, saniyede 200 milyon pozisyonu değerlendiren kaba kuvvet aramadan geliyordu.IBM Watson ve Jeopardy!IBM Watson on Jeopardy! (2011)IBM'in soru-cevap sistemi Watson'ın Şubat 2011'de ABD'nin bilgi yarışması Jeopardy!'de efsane şampiyonlar Ken Jennings ve Brad Rutter'ı yendiği olay; doğal dil anlama alanında dönüm noktası sayıldı.AlexNet / ImageNet AnıAlexNet / ImageNet Moment (2012)Toronto Üniversitesi'nden Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever ve Geoffrey Hinton'ın iki GPU üzerinde eğittiği derin evrişimli ağ AlexNet'in 2012 ImageNet (ILSVRC) yarışmasını yüzde 15,3 ilk-5 hata oranıyla kazanması; ikinci gelen girdinin hata oranı yüzde 26,2 idi. Derin öğrenme çağının başlangıcı kabul edilir.PerceptronPerceptron (1958)Frank Rosenblatt'ın 1957–1958'de Cornell Havacılık Laboratuvarı'nda geliştirdiği, verilerden öğrenebilen ilk yapay sinir ağı modellerinden biri; Minsky ve Papert'in 1969 tarihli 'Perceptrons' kitabının tek katmanlı perceptronların sınırlarını göstermesi, sinir ağı araştırmalarına ilgi ve fonun uzun süre azalmasına katkıda bulundu.Yapay Zekâ KışıAI WinterBeklentilerin karşılanamaması sonucu yapay zekâ araştırmalarına fon ve ilginin keskin biçimde azaldığı dönemler; başlıcaları yaklaşık 1974–1980 ile 1980'lerin sonundan 1990'lara uzanan dönemdir, kesin tarihler kaynağa göre değişir. Abartılı beklentilere karşı sık hatırlatılan bir uyarıdır.Dartmouth ÇalıştayıDartmouth Workshop (1956)1956 yazında ABD'deki Dartmouth Koleji'nde düzenlenen ve yapay zekânın bir araştırma alanı olarak doğduğu kabul edilen çalıştay; John McCarthy, Marvin Minsky, Nathaniel Rochester ve Claude Shannon'ın imzaladığı Ağustos 1955 tarihli proje önerisi 'artificial intelligence' terimini ilk kez kullandı, adı seçen McCarthy'dir.AntropomorfizmAnthropomorphismMakinelere, yapay zekâ sistemlerine veya nesnelere insana özgü duygu, niyet ve bilinç atfedilmesi; sohbet botlarına yersiz güven, aşırı bağımlılık veya duygusal bağlanma gibi risklere yol açabilir.Akıllı Hans EtkisiClever Hans EffectBir modelin görevi gerçekten çözmeden verideki istemsiz bir ipucunu (filigran, arka plan, kaynak etiketi gibi) yakalayarak doğru cevap vermesi; adını 1900'lerin başında Berlin'de 'hesap yapan' at Hans'tan alır. Oskar Pfungst 1907'de atın, soru soran kişilerin (sahibi Wilhelm von Osten dahil) farkında olmadan verdiği duruş ve yüz ifadesi ipuçlarını okuduğunu gösterdi.Teknolojik TekillikTechnological SingularityYapay zekânın kendini hızla geliştirerek insan zekâsını aştığı ve sonrasındaki gelişmelerin öngörülemez hâle geldiği varsayımsal an; I. J. Good'un 1965'teki 'zekâ patlaması' fikrine dayanır, Vernor Vinge'in 1993 makalesi ve Ray Kurzweil'in 2045 öngörüsüyle yaygınlaştı.ELIZA EtkisiELIZA Effectİnsanların basit bir sohbet programına bile anlayış, duygu ve niyet atfetme eğilimi; adını Joseph Weizenbaum'un MIT'de geliştirip 1966'da yayımladığı, terapist taklidi yapan ELIZA programından alır. Programın nasıl çalıştığını bilen sekreterinin onunla baş başa konuşmak için Weizenbaum'dan odadan çıkmasını istemesi ünlü örnektir; kavram büyük dil modelleriyle yeniden gündeme gelmiştir.Tekinsiz VadiUncanny ValleyJapon robotik bilimci Masahiro Mori'nin 1970'te tanımladığı olgu: robot veya dijital karakter insana benzedikçe sempati artar, ancak çok benzeyip tam benzemediği noktada ani bir rahatsızlık ve tedirginlik duyulur; insansı robot ve dijital insan tasarımında dikkate alınır.Moravec ParadoksuMoravec's ParadoxRobotik araştırmacısı Hans Moravec'in 1980'lerde dile getirdiği gözlem: satranç ve matematik gibi insana zor gelen akıl yürütme işleri makineler için görece kolayken, yürümek, nesne tutmak ve çevreyi algılamak gibi insana kolay gelen duyu-motor beceriler makineler için çok zordur.Ataş Maksimize EdenPaperclip MaximizerNick Bostrom'un 2003'te kullandığı düşünce deneyi: tek amacı olabildiğince çok ataş üretmek olan süper zeki bir yapay zekâ, bu amaç uğruna önce tüm Dünya'yı, ardından uzayın giderek büyüyen kısımlarını ataş fabrikasına dönüştürebilir; zararsız görünen hedeflerin hizalanmamış bir sistemde felakete yol açabileceğini anlatır.CAPTCHA'Bilgisayarları ve insanları ayırt etmek için tamamen otomatik açık Turing testi'nin İngilizce kısaltması; Carnegie Mellon Üniversitesi'nde Manuel Blum liderliğinde Luis von Ahn ve arkadaşlarının geliştirip 2003'teki makaleleriyle tanımladığı, bozuk harf okuma veya resim seçimi gibi görevlerle kullanıcının insan olup olmadığını anlamaya çalışan ters Turing testi. Yapay zekâ bu görevlerin çoğunu çözebildiği için tarayıcı ve davranış sinyallerine dayalı yöntemler öne çıkmaktadır.Çin OdasıChinese RoomJohn Searle'ün 1980'de ortaya attığı düşünce deneyi: Çince bilmeyen biri bir kural kitabına bakarak Çince sorulara kusursuz yanıtlar veriyorsa dışarıdan Çince anlıyormuş gibi görünür ama anlamaz; Searle buradan sembolleri kurallara göre işleyen bir programın gerçek anlama sahip olmadığını savunur.IKEA TestiIKEA Test (Flat-pack Furniture Test)Gary Marcus'un 2015'te Turing Testi'nin yerine geçebilecek ölçütler tartışılırken gündeme getirdiği, bir robotun parçaları ve kurulum talimatını görerek hazır mobilyayı doğru biçimde monte edebilmesini şart koşan, fiziksel dünyayı anlama ve el becerisini ölçmeyi amaçlayan yapay genel zekâ testi.Modern Turing TestiModern Turing Test (Suleyman)Mustafa Suleyman'ın 2023'te 'The Coming Wave' kitabında önerdiği, bir yapay zekânın 100.000 dolarlık yatırımla bir perakende web platformunda birkaç ay içinde 1 milyon dolar kazanıp kazanamayacağı üzerinden ajan yeteneğini ölçen test; banka hesabı açmak gibi bazı adımlarda yine insan onayı gerekir.İstihdam TestiEmployment TestNils Nilsson'ın 2005'te önerdiği, insan düzeyinde yapay zekânın ölçütü olarak makinenin insanların yaptığı ekonomik açıdan önemli işleri en az onlar kadar iyi yapabilmesini şart koşan test.Robot Üniversite Öğrencisi TestiRobot College Student TestBen Goertzel'in önerdiği, bir robotun üniversiteye kaydolup insan öğrenciler gibi derslere katılarak sınavları geçmesi ve diploma alması üzerinden genel zekâyı ölçen test.Lovelace TestiLovelace TestSelmer Bringsjord ve arkadaşlarının 2001'de önerdiği, bir makinenin, tasarımcılarının nasıl ortaya çıktığını açıklayamayacağı özgün bir eser üretip üretemediğine bakan yaratıcılık testi; adını makinelerin yalnızca kendilerine söyleneni yapabileceğini savunan Ada Lovelace'tan alır.Winograd Şema TestiWinograd Schema ChallengeHector Levesque'in 2011'de önerdiği, cümlede zamirin neyi kastettiğini sağduyu ile çözmeyi gerektiren sorulardan oluşan test (ör. 'Kupa bavula sığmadı çünkü o çok büyüktü' cümlesinde 'o' kupadır); adını 1972'deki çalışmasında bu türden bir örnek kullanan Terry Winograd'dan alır. 2019'dan itibaren büyük dil modelleri bu soruların yüzde 90'ından fazlasını çözdüğü için artık ayırt edici sayılmaz.Turing TestiTuring TestAlan Turing'in 1950'de önerdiği, bir insan değerlendiricinin yazılı sohbette makineyi insandan ayırt edememesi üzerinden zekâyı ölçen test. 2025'te UC San Diego'da yapılan bir çalışmada GPT-4.5, katılımcıların %73'ü tarafından insan sanıldı; bu nedenle test artık genel zekânın yeterli bir ölçütü sayılmıyor.Tam Turing TestiTotal Turing TestStevan Harnad'ın 1989'da önerdiği, Turing Testi'ni yalnızca yazılı sohbetle sınırlamayıp makinenin görme ve nesneleri kullanma gibi algı ve hareket becerilerinde de insandan ayırt edilememesini şart koşan genişletilmiş test.Kahve TestiCoffee Test (Wozniak)Apple'ın kurucu ortağı Steve Wozniak'ın önerdiği AGI testi: bir robotun hiç görmediği sıradan bir eve girip mutfağı, kahve makinesini, kahveyi ve fincanı bulup kahve yapabilmesi. Zekânın yalnızca sohbetle değil fiziksel dünyada da ölçülmesi gerektiği fikrine dayanır; Moravec Paradoksu ile birlikte anılır.

Ana Sayfa
YZ Haberleri
YZ Linkleri