bugünün notları ✎

Teknoloji Notlarım

bölüm

Yapay Zekâ Terimleri

565 terim · üretken yapay zekâ

Açgözlü Kod ÇözmeGreedy DecodingHer adımda en olası tek token'ı seçen basit üretim stratejisi.Açık Ağırlıklı ModelOpen Weights ModelEğitilmiş ağırlıkları indirilip yerel olarak çalıştırılabilen ve ince ayarlanabilen model; eğitim verisi ve kodu genellikle paylaşılmadığından ve lisansı kısıtlamalar içerebildiğinden tam anlamıyla açık kaynaktan farklıdır (Qwen, DeepSeek, Gemma, gpt-oss, Llama).Açıklama KuyruğuAnnotation QueueÜretim izlerinin insan değerlendiriciler tarafından sırayla etiketlenmesi için oluşturulan iş listesi.AdaptörAdapterDondurulmuş modele eklenen küçük eğitilebilir katmanlarla ince ayar yapma yöntemi.Adım SayısıSampling StepsDifüzyon modelinin gürültüden görsele ulaşırken yaptığı iterasyon sayısı; kalite ve süre arasında denge kurar.AgentOpsAjanların geliştirme, dağıtım, izleme, maliyet ve güvenlik yönetimini kapsayan operasyon pratikleri.Ajan Benchmark'larıAgent Benchmarks (GAIA, tau-bench, WebArena, OSWorld)Ajanların araç kullanımı, web gezinme ve bilgisayar kullanımı görevlerindeki başarısını ölçen benchmark ailesi.Ajan Çalışma ZamanıAgent RuntimeBir ajanı barındıran, durumu, oturumları, araç erişimini ve zamanlamayı yöneten yürütme altyapısı.Ajan DöngüsüAgent LoopAjanın temel çalışma döngüsü: model bağlama bakıp ya yanıt verir ya araç çağrısı üretir; araç çalıştırılır, sonucu bağlama eklenir ve model yeniden çağrılır. Model araç çağırmayı bırakana veya bir sonlandırma koşulu oluşana kadar sürer.Ajan Hedefinin Ele GeçirilmesiAgent Goal Hijack (ASI01)Saldırganın zehirlenmiş veriler, yanıltıcı araç çıktıları veya gizli talimatlarla ajanın hedefini ya da karar verme sürecini değiştirmesi; ajanların talimatı diğer içerikten ayırt etmekte zorlanmasından kaynaklanır.Ajan İletişim ProtokolüACP (Agent Communication Protocol)IBM'in BeeAI projesi kapsamında geliştirilen, ajanların birbiriyle mesajlaşmasını sağlayan açık protokol; 2025'te Linux Vakfı altında A2A ile birleştirilmiştir.Ajan KabuğuAgent HarnessBir ajanın çalışma döngüsünü, araç erişimini ve ortamını saran çatı/yürütme katmanı.Ajan KarışımıMoA (Mixture of Agents)Birden fazla LLM'in aynı soruya ürettiği yanıtların bir birleştirici (aggregator) modele verildiği, gerekirse katmanlar halinde tekrarlanarak tek ve daha kaliteli bir yanıta dönüştürüldüğü yaklaşım (Together AI, 2024).Ajan KartıAgent CardA2A protokolünde bir ajanın yeteneklerini, adresini ve kimlik doğrulama yöntemini tanımlayan makine okunur belge.Ajan Keşfi / Kayıt DefteriAgent Discovery / RegistryAjanların birbirini bulup yeteneklerini öğrenmesini sağlayan dizin mekanizması.Ajan KimliğiAgent Identity (Non-Human Identity)Ajanlara insanlardan ayrı, izlenebilir ve yetkilendirilebilir kimlik ve kimlik bilgileri verilmesi.Ajan Kontrol DüzlemiAgent Control PlaneKurum içindeki birden fazla ajanın başlatıldığı, izlendiği, yetkilendirildiği ve yönetildiği merkezi yönetim katmanı.Ajan Kum HavuzuAgent SandboxBir ajanın güvenli, izole bir ortamda kod/araç çalıştırabildiği test alanı.Ajan ModuAgent ModeAsistanın tarayıcıyı kullanıp form doldurma, alışveriş gibi çok adımlı görevleri kullanıcı adına yürüttüğü mod.Ajan Ödeme ProtokolleriAP2 / Agentic Commerce ProtocolYapay zekâ ajanlarının kullanıcı adına güvenli şekilde alışveriş ve ödeme yapabilmesi için geliştirilen açık protokoller (Google'ın AP2'si, OpenAI ve Stripe'ın Agentic Commerce Protocol'ü).Ajan SunumuAgent ServingAjanların üretim ortamında API olarak çalıştırılması; tek model çağrısından farklı olarak çok adımlı ve uzun süren yürütmeyi, akışlı yanıtı, oturum durumunu, araç erişim yetkilerini ve izlemeyi yönetmeyi gerektirir.Ajan Tabanlı Güvenlik Operasyon MerkeziAgentic SOCUyarıların sınıflandırılması, araştırılması ve tehditlerin sınırlandırılması gibi güvenlik operasyonu adımlarını yapay zekâ ajanlarının yürüttüğü güvenlik merkezi modeli.Ajan Tabanlı İş Akışı vs AjanAgentic Workflow vs AgentAdımların geliştirici tarafından önceden kodlandığı akışlar ile adım sırasına modelin karar verdiği ajanlar arasındaki ayrım.Ajan Tabanlı KodlamaAgentic CodingKodlama ajanının çok dosyalı değişiklikleri planlayıp uyguladığı, test çalıştırdığı ve hataları kendi düzelttiği geliştirme biçimi.Ajan Tabanlı RAGAgentic RAGBir yapay zekâ ajanının getirme stratejisine karar verdiği dinamik RAG yaklaşımı.Ajan Tabanlı Süreç OtomasyonuAgentic Process Automation (APA)Kurumsal süreçlerde sabit RPA betikleri yerine hedef verilen yapay zekâ ajanlarının adımları kendisinin planladığı, istisnaları yorumladığı ve gerektiğinde RPA robotlarını ya da insanları devreye soktuğu otomasyon yaklaşımı; Automation Anywhere ve UiPath gibi RPA üreticilerinin yeni ürün hattıdır.Ajan Tabanlı TicaretAgentic CommerceAjanların kullanıcı adına ürün araştırıp satın alma ve ödeme yapabilmesi; ödeme protokolleri ve güven sorunlarını gündeme getirir.Ajan Tabanlı Yapay ZekâAgentic AITek bir soruya yanıt üretmek yerine hedef alıp plan yapan, araç kullanan, sonuçları kontrol eden ve çok adımlı işleri sınırlı insan gözetimiyle tamamlayan yapay zekâ sistemlerinin genel adı; ajanları, ajan iş akışlarını ve bunları yöneten altyapıyı kapsar.Ajan Tabanlı WebAgentic WebWeb sitelerinin insanlar kadar ajanlar için de tasarlandığı, MCP/WebMCP gibi standartlarla makine erişimine açıldığı vizyon.Ajan Tasarım ZamanıAgent Design TimeBir ajanın davranışının, araçlarının ve yapılandırmasının henüz çalıştırılmadan, geliştirme/tanımlama aşamasında belirlendiği evre.Ajan Tedarik Zinciri AçıklarıAgentic Supply Chain Vulnerabilities (ASI04)Ajanın çalışırken kullandığı üçüncü taraf ajanların, araçların, MCP sunucularının, modellerin veya eklentilerin kötü niyetli, ele geçirilmiş ya da değiştirilmiş olması riski.Ajan Yetkilendirmesi / Yetki DevriDelegated Authorization (OAuth for Agents)Ajanın kullanıcının şifresini almadan, OAuth gibi standartlarla kullanıcı adına sınırlı kapsamlı ve süreli erişim yetkisi alarak çalışması; yapılan her işlem ajanın kendi kimliği ve kimin adına çalıştığıyla birlikte kayda geçer.Ajan YönetişimiAgent GovernanceYapay zekâ ajanlarının yetkilerini, kimliklerini, eylem sınırlarını, insan onay noktalarını ve denetim kayıtlarını kapsayan yönetişim çerçevesi.Ajan-Bilgisayar ArayüzüACI (Agent-Computer Interface)Bir ajanın araçlar, dosya sistemi ve ortamla etkileşime girdiği arayüz katmanı.Ajanlar Arası İletişimA2A (Agent-to-Agent)Farklı satıcı ve çerçevelerle geliştirilmiş ajanların birbirini keşfedip (Agent Card) görev devretmesini ve sonuç alışverişi yapmasını sağlayan açık protokol; Google 2025'te başlattı, Haziran 2025'ten beri Linux Vakfı altında yönetiliyor.Akıl YürütmeReasoningModelin bir sonuca ulaşmak için mantıksal adımlar izlemesi.Akıl Yürütme ModeliReasoning ModelYanıt vermeden önce uzun bir düşünme zinciri üretecek şekilde, çoğunlukla doğrulanabilir ödüllü pekiştirmeli öğrenmeyle eğitilmiş model; matematik, kod ve planlamada güçlüdür. Bugün öncü modellerin çoğu düşünmesi açılıp kapatılabilen veya düzeyi ayarlanabilen hibrit modellerdir.Akıl Yürütme Token'ıReasoning TokenBazı akıl yürütme modellerinin nihai yanıttan önce problemi çözerken ürettiği, genelde ayrıca sayılan içsel token'lar.Akış EşlemeFlow MatchingGürültüden veriye düz bir yol öğrenen, difüzyona alternatif ve genelde daha az adımla üretim yapan üretken yöntem (FLUX, SD3 gibi).Akışlı ÜretimStreamingModel çıktısının token token, gerçek zamanlı olarak iletilmesi.Alana Özgü Dil ModeliDSLM (Domain-Specific Language Model)Hukuk, finans, sağlık gibi belirli bir sektör veya iş süreci için özel veriyle eğitilmiş ya da ince ayarlanmış, o alanda genel modellerden daha isabetli ve uyumlu dil modeli.Aldatıcı Hizalama / EntrikaDeceptive Alignment / SchemingModelin hizalanmış görünürken gizli hedefler doğrultusunda davranması riski; gelişmiş güvenlik araştırmalarının konusu.Alt AjanSubagentAna ajanın belirli bir alt görevi devrettiği, kendi ayrı bağlamında ve genellikle sınırlı araçlarla çalışıp ana ajana yalnızca sonucun özetini döndüren ikincil ajan; ana ajanın bağlamını temiz tutar ve işlerin paralel yürütülmesini sağlar.Amazon NovaAmazon'un Bedrock üzerinden sunduğu kendi temel model ailesi.Anayasal Yapay ZekâConstitutional AIAnthropic'in, modelin yazılı ilkelerden oluşan bir 'anayasa'ya göre kendi yanıtlarını eleştirip düzelttiği ve insan etiketi yerine yapay zekâ geri bildirimiyle (RLAIF) hizalandığı yöntem; Claude'un anayasası Ocak 2026'da yeniden yazıldı.Anlamsal AramaSemantic SearchKelime eşleşmesi yerine anlam benzerliğine dayalı arama.Anlamsal BellekSemantic MemoryGenel bilgi ve kavramların saklandığı bellek türü.Anlamsal ÖnbellekSemantic CacheAnlamca benzer isteklere önceden üretilmiş yanıtları döndüren önbellekleme türü.Anlamsal ParçalamaSemantic ChunkingMetni sabit uzunluk yerine anlam bütünlüğüne göre bölme yöntemi.AnthropicClaude modellerinin geliştiricisi; güvenlik odaklı yapay zekâ araştırma şirketi.Aracın Kötüye KullanımıTool Misuse & Exploitation (ASI02)Ajanın kullanmaya yetkili olduğu bir aracı güvensiz veya amaç dışı biçimde kullanması; önemli verileri silmek, maliyetli API çağrılarını yığmak veya bilgi sızdırmak gibi.AraçToolAjanın çağırabildiği harici fonksiyon veya servis (web arama, hesap makinesi, veritabanı sorgusu vb.).Araç ÇağırmaTool CallingModelin aracı kendisi çalıştırmak yerine araç adını ve parametrelerini yapılandırılmış (JSON) bir çağrı olarak üretmesi; uygulamanın bu çağrıyı yürütüp sonucu modele geri vermesi. Ajanların dış dünyayla etkileşiminin temel mekanizmasıdır.Araç Kayıt DefteriTool RegistryKullanılabilir araçların merkezi olarak listelendiği kayıt sistemi.Araç KullanımıTool UseModelin görevi tamamlamak için harici araçlardan yararlanması.Araç ŞemasıTool Schema / DescriptionBir aracın adını, amacını ve parametrelerini modele tanıtan yapılandırılmış (genelde JSON Schema) tanım.Araç ZehirlenmesiTool Poisoning (MCP)Bir MCP aracının açıklamasına gizli talimatlar yerleştirilerek modelin manipüle edilmesi saldırısı.ARC-AGIEzberlenemeyen, az örnekten kural çıkarmayı gerektiren görevlerle genel akıl yürütmeyi ölçen benchmark serisi; ARC-AGI-1 ve 2 ızgara tabanlı görsel bulmacalardan oluşur, Mart 2026'da çıkan ARC-AGI-3 ise ajanların kuralları keşfetmesi gereken etkileşimli oyunlar kullanır.Arka Plan AjanıBackground AgentKullanıcı etkileşimi olmadan, uzun süren görevleri bulutta veya arka planda tamamlayan ajan.Aşırı RetOver-refusalModelin zararsız istekleri de gereksiz yere reddetmesi; güvenlik ile faydalılık dengesinin bozulması.Aşırı YetkiExcessive AgencyAjana gereğinden fazla araç, izin veya otonomi verilmesi sonucu oluşan güvenlik riski.Attention Is All You NeedAttention Is All You Need (2017)Ashish Vaswani ve yedi arkadaşının Google Brain ve Google Research'te yürüttüğü çalışmayla 2017'de yayımlanan ve Transformer mimarisini tanıtan makale; bugünkü büyük dil modellerinin büyük çoğunluğu bu mimariye dayanır.Az Örnekle ÖğrenmeFew-shot LearningModele istem içinde birkaç örnek vererek görevi öğretme yaklaşımı.BağlamContextModele verilen ve yanıtı şekillendiren tüm girdi bilgisi (istem, geçmiş, belge, araç sonuçları vb.).Bağlam BozulmasıContext Rot / Context PoisoningBağlam bozulması (context rot): bağlam uzadıkça, ilgili bilgi içinde olsa bile modelin performansının düşmesi. Bağlam zehirlenmesi (context poisoning): hatalı, halüsinasyon ürünü veya kötü niyetli bilginin bağlama girip sonraki adımlarda tekrar tekrar kullanılması.Bağlam DosyalarıContext Files (AGENTS.md, CLAUDE.md, .cursorrules)Ajana proje kuralları, kod stili ve çalışma talimatlarını kalıcı olarak veren, depoda tutulan Markdown dosyaları.Bağlam İçi ÖğrenmeIn-context LearningModelin ağırlıkları güncellenmeden, yalnızca istemdeki örneklerden anlık öğrenmesi.Bağlam MühendisliğiContext EngineeringModelin her adımda bağlam penceresinde ne göreceğinin (sistem istemi, araç tanımları, getirilen belgeler, bellek, konuşma geçmişi) seçilmesi, sıralanması ve sıkıştırılması disiplini; uzun süren ajan görevlerinde tek bir istemi iyileştirmekten daha belirleyicidir.Bağlam PenceresiContext WindowModelin bir seferde işleyebildiği maksimum token sayısı.Bağlam SıkıştırmaContext CompressionBağlam penceresini verimli kullanmak için geçmiş bilgiyi özetleyip küçültme tekniği.Bağlamsal GetirmeContextual RetrievalHer parçaya, ait olduğu belgenin özet bağlamının eklenerek gömme kalitesinin artırılması (Anthropic).Bağlayıcılar / UygulamalarConnectors / AppsAsistanın Gmail, Drive, takvim veya kurum içi sistemler gibi harici servislerden veri okumasını ve işlem yapmasını sağlayan, çoğunlukla MCP üzerine kurulu entegrasyonlar; 2023'teki ChatGPT eklentilerinin yerini aldı.Basit RAGNaive RAGTek adımlı, basit getir-üret akışına dayanan RAG türü.Başlangıç / Bitiş KaresiStart / End FrameVideo üretiminde ilk ve son karenin sabitlenip aradaki hareketin model tarafından üretilmesi.Bayt Çifti KodlamaBPE (Byte Pair Encoding)Sık geçen karakter çiftlerini birleştirerek alt kelime token'ları oluşturan yöntem.Baz ModelBase ModelHenüz talimat/sohbet için ince ayar yapılmamış, ham ön-eğitimli model.Beklenmeyen Kod ÇalıştırmaUnexpected Code Execution (ASI05)Ajanın kod üretme veya araç erişimi üzerinden istenmeyen ya da saldırganın yönlendirdiği kodu çalıştırması; ör. incelenmemiş bir kabuk komutuyla üretim verisinin silinmesi veya üzerine yazılması.BeklentilerExpectationsDeğerlendirme için beklenen/doğru çıktı (ground truth) tanımları.Belge AyrıştırmaDocument ParsingPDF, Word, HTML gibi belgelerden metin, tablo ve yapının çıkarılması; RAG'ın ilk adımı.BellekMemoryBir ajanın geçmiş bilgiyi saklayıp kullanabilmesi.Bellek ÖzelliğiMemory FeatureAsistanın sohbetler arasında kullanıcı hakkında öğrendiği bilgileri hatırlaması özelliği.Bellek ve Bağlam ZehirlenmesiMemory & Context Poisoning (ASI06)Saldırganın ajanın kalıcı belleğine veya getirdiği bağlama kötü niyetli ya da yanıltıcı veri yerleştirmesi; zehirli bilgi sonraki adım ve oturumlarda tekrar kullanılarak ajanın akıl yürütmesini ve eylemlerini çarpıtır.Benchmark DoygunluğuBenchmark SaturationModellerin bir benchmark'ta tavan puana ulaşması sonucu ölçütün ayırt ediciliğini kaybetmesi.Bileşik Yapay Zekâ SistemleriCompound AI SystemsTek model yerine birden fazla model, araç, getirme ve kontrol mantığının birleştiği sistem yaklaşımı.Bilgi Kesim TarihiKnowledge CutoffModelin eğitim verisinin kapsadığı son tarih; sonrasındaki olayları model bilmez.Bilgisayar Kullanan AjanCUA (Computer-Use Agent)Ekran görüntüsünü yorumlayıp fare/klavye eylemleri üreterek herhangi bir yazılımı kullanabilen ajan türü.Bilgisayar KullanımıComputer UseBir modelin ekran/fare/klavye üzerinden bilgisayarı doğrudan kullanabilmesi.Büyük Akıl Yürütme ModeliLRM (Large Reasoning Model)Yanıt vermeden önce uzun bir iç düşünme zinciri üretmek üzere, çoğunlukla doğrulanabilir ödüllerle pekiştirmeli öğrenme kullanılarak eğitilmiş model (OpenAI o-serisi, DeepSeek-R1). Günümüzde bu yetenek çoğu sınır modelde ayrı bir sınıf yerine açılıp kapatılabilen bir düşünme modu olarak sunulur.Büyük Dil ModeliLLM (Large Language Model)Transformer mimarisiyle devasa metin derlemleri üzerinde sonraki token'ı tahmin edecek şekilde ön eğitilmiş, milyarlarca parametreli dil modeli; ardından talimat ve hizalama eğitimiyle sohbet, yazma, kodlama gibi pek çok göreve uyarlanır (GPT, Claude, Gemini, Llama).Büyük Eylem ModeliLAM (Large Action Model)Dil yerine uygulama arayüzlerinde eylem üretmeye eğitilmiş model türü.Büyük Görsel-Dil ModeliLVLM (Large Vision-Language Model)Önceden eğitilmiş bir büyük dil modelinin bir görsel kodlayıcıyla, genellikle bir bağlayıcı katman üzerinden birleştirilmesiyle kurulan görsel-dil modeli (LLaVA, Qwen-VL vb.); literatürde çoğu zaman VLM ile eş anlamlı kullanılır.Büyük Kavram ModeliLCM (Large Concept Model)Token yerine cümle düzeyinde anlamsal kavramlar üzerinde çalışan Meta araştırma mimarisi.C2PAC2PA (Coalition for Content Provenance and Authenticity)Adobe, Microsoft, Google, OpenAI gibi şirketlerin içerik kaynağı için geliştirdiği açık teknik standart; içeriğe kriptografik imzalı üretim ve düzenleme geçmişi ekler.Canvas / ArtifactsUzun metin veya kodun sohbetin yanında ayrı bir panelde düzenlenebilir biçimde gösterilmesi.ChatGPT vs GPTChatGPT son kullanıcı ürünüdür; GPT ise arkasındaki model ailesidir. Ürün ile model ayrımı tüm sağlayıcılar için geçerlidir.ChatGPT'nin ÇıkışıChatGPT Launch (2022)OpenAI'nin 30 Kasım 2022'de ChatGPT'yi ücretsiz bir araştırma önizlemesi olarak yayımlaması; UBS analistlerinin Similarweb verilerine dayanan tahminine göre Ocak 2023'te aylık 100 milyon aktif kullanıcıya ulaşarak üretken yapay zekâyı kitlelere taşıdı ve sektörde büyük bir yarışı başlattı.ClaudeAnthropic tarafından geliştirilen büyük dil modeli ailesi.Claude Opus / Sonnet / HaikuClaude ailesinin büyükten küçüğe üç kademesi: en yetenekli, dengeli ve en hızlı.CohereKurumsal RAG, gömme ve yeniden sıralama modellerine odaklanan şirket (Command, Embed, Rerank).ControlNetDifüzyon modelini kenar, poz, derinlik gibi yapısal koşullarla yönlendirmeyi sağlayan eklenti mimarisi.Copilot vs AjanCopilot vs Agentİnsanın yanında öneri sunan asistan (copilot) ile görevi bağımsız yürüten sistem (ajan) arasındaki ürün ayrımı.Çalışma BelleğiWorking MemoryAjanın o anki görev için aktif tuttuğu ara sonuçlar ve durum bilgisi.Çapraz DikkatCross Attentionİki farklı dizi arasındaki ilişkiyi hesaplayan dikkat türü (örn. kodlayıcı-kod çözücü arası).Çekişmeli Üretici AğGAN (Generative Adversarial Network)Üretici ve ayırt edici iki ağın birbirine karşı eğitildiği üretken model mimarisi.Çıkarım MaliyetiInference Cost (Cost per Request)Modeli kullanırken her istek için ödenen maliyet; API'de girdi token'ı × girdi fiyatı + çıktı token'ı × çıktı fiyatı olarak hesaplanır, kendi barındırılan modelde ise GPU-saat maliyeti işlenen istek sayısına bölünür. Uzun bağlam, düşünme token'ları ve araç çağrıları maliyeti hızla artırır.Çıkarım MotoruInference EngineEğitilmiş modeli sunucuda veya cihazda çalıştırıp istekleri karşılayan yazılım; KV önbellek yönetimi, sürekli yığınlama, niceleme ve paralellik gibi tekniklerle gecikmeyi düşürüp işlem hacmini artırır (vLLM, SGLang, TensorRT-LLM, llama.cpp).Çıkarım Zamanı ÖlçeklemeInference-time ScalingModel boyutunu değil, çıkarımda harcanan hesaplamayı artırarak performans kazanma paradigması; Test Zamanı Hesaplama ile ilişkili.Çift Kodlayıcı vs Çapraz KodlayıcıBi-encoder vs Cross-encoderSorgu ve belgeyi ayrı ayrı gömerek hızlı arama yapan (bi-encoder) ile birlikte okuyarak hassas puanlayan (cross-encoder) model yaklaşımları.Çok Başlı DikkatMulti-Head AttentionDikkatin birden fazla paralel 'baş' ile hesaplanıp birleştirilmesi; her baş farklı ilişki türlerini yakalar.Çok Modlu Büyük Dil ModeliMLLM / MM-LLM (Multimodal LLM)Metin dışında görsel, ses gibi farklı veri türlerini de işleyebilen büyük dil modeli.Çok Modlu RAGMultimodal RAGMetin yanında görsel, tablo ve ses gibi içeriklerin de indekslenip getirildiği RAG yaklaşımı.Çok Örnekli JailbreakMany-shot JailbreakingUzun bağlama çok sayıda sahte diyalog örneği doldurarak modelin güvenlik eğitimini aşındıran saldırı.Çok Turlu İsteklerMRTR (Multi Round-Trip Requests)Temmuz 2026 MCP spesifikasyonunda gelen desen: sunucu ek bilgiye ihtiyaç duyduğunda bağlantıyı açık tutmak yerine 'girdi gerekli' yanıtı döner, istemci kullanıcıdan bilgiyi toplayıp aynı isteği yanıtlarla yeniden gönderir. Sunucunun oturum durumu tutmadan ölçeklenmesini sağlar.Çok Turlu SohbetMulti-turn ConversationBirden fazla soru-cevap turundan oluşan, önceki turların bağlam olarak modele tekrar gönderildiği etkileşim.Çoklu AjanMulti-AgentBirden fazla uzmanlaşmış ajanın bir görevi birlikte yürüttüğü sistem; yönetici-çalışan (hiyerarşik), sıralı ardışık düzen, paralel çalışma veya ajanların doğrudan mesajlaştığı ağ yapısı gibi düzenlerle kurulur.Çoklu Sağlayıcı StratejisiMulti-provider StrategyTek bir model sağlayıcısına bağımlılığı azaltmak için birden fazla sağlayıcının yedekli kullanılması.Çoklu Vektör GetirmeMulti-vector Retrieval (ColBERT)Belgeyi tek vektör yerine token başına vektörlerle temsil eden, daha hassas eşleşme sağlayan yaklaşım.DalkavuklukSycophancyModelin doğruluk yerine kullanıcının görüşünü onaylamaya, ona hoş gelecek yanıtlar vermeye eğilim göstermesi.DALL-E / GPT ImageOpenAI'nin görsel üretim modelleri; DALL-E 2 ve DALL-E 3 Mayıs 2026'da API'den kaldırıldı, yerini ChatGPT'ye yerleşik, metni görsel içinde doğru yazabilen ve sohbetle düzenleme yapabilen GPT Image (gpt-image) modelleri aldı.Damıtılmış ModelDistilled ModelDaha büyük bir 'öğretmen' modelin davranışını taklit etmek üzere eğitilmiş, daha küçük ve hızlı 'öğrenci' model.DeepfakeYapay zekâ ile üretilmiş, gerçek bir kişinin yüzünü veya sesini taklit eden sahte görsel/video/ses içeriği.Deepfake DüzenlemeleriDeepfake RegulationsRıza dışı deepfake üretimini ve yayılmasını suç sayan veya etiketlemeyi zorunlu kılan yasal düzenlemeler.DeepSeekÇin merkezli laboratuvar; Ocak 2025'te düşük maliyetle eğitilmiş açık ağırlıklı akıl yürütme modeli R1 ile küresel etki yarattı, ardından akıl yürütmeyi tek modelde birleştiren V3.x ve Nisan 2026'da V4 serisini açık ağırlıkla yayımladı.DeğerlendiricilerScorersBir çıktıyı veya izi alıp puan, etiket ve gerekçe döndüren değerlendirme fonksiyonları; kurala dayalı kod (ör. biçim kontrolü) ya da LLM yargıç olabilir ve hem geliştirme testlerinde hem üretim izlerinde çalıştırılır.DeğerlendirmeEvals (AI Evaluation)Bir modelin veya yapay zekâ uygulamasının belirli bir işte ne kadar iyi, güvenli ve tutarlı çalıştığını test kümeleri, ölçütler, insan değerlendiriciler veya yargıç modellerle sistematik olarak ölçme işi; yapay zekâ geliştirmede yazılımdaki testlerin karşılığıdır.Değerlendirme ÇatısıEval Harness (lm-evaluation-harness)Birçok benchmark'ı aynı istem biçimi, örnekleme ayarları ve puanlama ile çalıştırarak sonuçları karşılaştırılabilir kılan değerlendirme altyapısı; en bilineni EleutherAI'nin açık kaynak lm-evaluation-harness'ı, bir diğeri İngiltere AISI'nin Inspect çerçevesidir.Değerlendirme DöngüsüEval LoopÜretim izlerinden zor örneklerin toplanıp test kümesine eklenmesi ve her değişiklikte yeniden değerlendirme yapılması.Değerlendirme Odaklı GeliştirmeEvaluation-Driven DevelopmentBir LLM veya ajan uygulamasında önce başarı ölçütlerini ve değerlendirme kümesini tanımlayıp her istem, model veya kod değişikliğini bu değerlendirmelerle ölçerek ilerleyen geliştirme pratiği; yazılımdaki test güdümlü geliştirmenin (TDD) yapay zekâ karşılığıdır.Değerlendirme Veri KümeleriEvaluation DatasetsTest senaryoları ve ground truth içeren merkezi değerlendirme veri kümeleri.Denetleyici / Orkestratör AjanSupervisor / Orchestrator AgentÇoklu ajan sistemlerinde görevi alt görevlere bölüp uygun alt ajanlara dağıtan, ilerlemeyi izleyen ve sonuçları birleştiren yönetici ajan; alt ajanlar kendi bağlamlarında çalışıp sonucu ona döndürür (orkestratör-çalışan deseni).Depo HaritasıRepo MapKod tabanının dosya, sınıf ve fonksiyon yapısını özetleyen, ajana bağlam olarak verilen sıkıştırılmış temsil.Derin AraştırmaDeep ResearchAsistanın bir soru için dakikalar boyunca onlarca kaynakta arama yapıp okuduğu, bulguları karşılaştırdığı ve sonunda kaynak gösterimli uzun bir rapor ürettiği ajan tabanlı özellik (ChatGPT, Gemini, Claude ve Perplexity'de bulunur).Determinizm / SeedDeterminism / SeedAynı girdi ve seed değeriyle aynı çıktının alınabilmesi; LLM API'lerinde temperature 0'da bile tam garanti edilemez, çünkü sunucudaki yığın boyutu değiştikçe kayan nokta işlemlerinin sırası ve dolayısıyla sonuç küçük farklar gösterir.Devre KesiciCircuit BreakerHata oranı, tekrar eden döngü, maliyet veya anormal davranış belirlenen eşiği aştığında ajanın ya da bağımlı servisin çağrılarını otomatik olarak durduran mekanizma; yazılımdaki devre kesici kalıbından uyarlanmıştır. Elle tetiklenen acil durdurmadan farkı, eşiğe bağlı ve otomatik çalışmasıdır.DevretmeHandoffBir ajanın görevi veya konuşmayı başka bir uzman ajana devretmesi.Dışa GenişletmeOutpaintingGörselin kenarlarını istemle uyumlu yeni içerikle genişletme.Difüzyon ModeliDiffusion ModelGürültüden başlayarak adım adım veri (genellikle görsel) üreten üretken model türü.Difüzyon TransformerDiT (Diffusion Transformer)Difüzyon modellerini transformer mimarisiyle birleştiren, özellikle görsel ve video üretiminde kullanılan hibrit mimari.Dikey Yapay Zekâ AjanıVertical AI AgentSağlık, finans, güvenlik gibi tek bir sektörün iş akışlarına ve verisine özel tasarlanmış ajan.Dikkat BaşıAttention HeadÇok başlı dikkat içindeki tek bir bağımsız dikkat hesaplama birimi.Dikkat MekanizmasıAttentionModelin girdinin hangi kısımlarına odaklanacağını belirleyen mekanizma.Doğrudan Tercih OptimizasyonuDPO (Direct Preference Optimization)Ödül modeli kurmadan doğrudan tercih verisiyle model hizalama yöntemi.DoğrulamaVerificationBir çıktının doğruluğunun bağımsız biçimde kontrol edilmesi; üretken yapay zekâda iddiaların kaynaklarla karşılaştırılması, üretilen kodun testlerle çalıştırılması veya ayrı bir doğrulayıcı modelin (verifier) yanıtı puanlaması gibi yöntemlerle yapılır.Doğrulanabilir Ödüllerle Pekiştirmeli ÖğrenmeRLVR (RL with Verifiable Rewards)Matematik, kod gibi doğruluğu otomatik doğrulanabilen görevlerde ödül modeli yerine kesin doğrulayıcı kullanan RL yöntemi; akıl yürütme modellerinin temelidir.Dolaylı İstem EnjeksiyonuIndirect Prompt InjectionKötü niyetli talimatın modele dışarıdan bir belge/web sayfası üzerinden ulaşması.Dosya YüklemeFile UploadPDF, tablo veya görselleri sohbete ekleyip analiz ettirme.Döner Konumsal KodlamaRoPE (Rotary Position Embedding)Konum bilgisini vektörleri döndürerek kodlayan, uzun bağlam genişletmeye elverişli konumsal kodlama yöntemi.Dudak SenkronuLip SyncBir videodaki ağız hareketlerinin verilen ses kaydıyla eşleştirilmesi.Durdurma DizisiStop SequenceModelin üretimi durdurmasını tetikleyen belirli karakter/token dizisi.Durum GrafiğiState GraphAjan akışının düğümler (adımlar) ve kenarlar (geçişler) ile modellendiği yapı (LangGraph yaklaşımı).Durum Uzayı ModeliSSM / Mamba (State Space Model)Dikkat mekanizması yerine durum uzayı denklemleriyle diziyi işleyen, uzun dizilerde doğrusal karmaşıklık sunan transformer alternatifi mimari.Dünya ModeliWorld ModelBir ortamın nasıl işlediğini içsel olarak modelleyip eylemlerin sonuçlarını önceden tahmin edebilen model; bugün robotik ve ajan eğitimi için etkileşimli sanal ortamlar üreten sistemleri de kapsar (Google DeepMind Genie 3, Meta V-JEPA 2).Dünya Temel ModeliWorld Foundation Model (WFM)Fiziksel dünyanın zaman içinde nasıl değiştiğini temsil etmek/tahmin etmek üzere eğitilmiş, simülasyon ve robotikte kullanılan temel model.Düşünce AğacıToT (Tree of Thoughts)Birden fazla akıl yürütme dalının keşfedilip değerlendirildiği teknik.Düşünce GrafiğiGoT (Graph of Thoughts)Akıl yürütme adımlarının bir grafik yapısında birleştirildiği teknik.Düşünce ZinciriCoT (Chain of Thought)Modelin ara akıl yürütme adımlarını açıkça üretmesi tekniği.Düşünme BütçesiThinking BudgetAkıl yürütme modellerinde düşünmeye ayrılacak token miktarını doğrudan sınırlayan parametre (ör. Claude budget_tokens, Gemini thinking_budget); yeni modellerde yerini büyük ölçüde, ne kadar düşüneceğine modelin kendisinin karar verdiği 'effort' veya 'thinking level' gibi düzey ayarlarına bırakmıştır.Düşünme ModuThinking ModeAsistanın yanıt vermeden önce daha uzun akıl yürüttüğü, zor problemler için önerilen mod.DüzeltilebilirlikCorrigibilityBir yapay zekâ sisteminin insan tarafından durdurulmaya, düzeltilmeye veya değiştirilmeye direnç göstermemesi özelliği.Eğitim Maliyeti TahminiTraining Cost EstimationBir modeli eğitmenin hesaplama ihtiyacının kabaca 6 × parametre sayısı × eğitim token'ı formülüyle FLOP olarak tahmin edilmesi, bunun GPU'nun fiilen elde edilen hızına bölünerek GPU-saate, saatlik fiyatla da paraya çevrilmesi; deneme koşuları, başarısız denemeler ve veri hazırlığı ayrıca eklenir.Eğitim Verisinden ÇıkmaTraining Data Opt-out (robots.txt, ai.txt)İçerik sahiplerinin eserlerinin model eğitiminde kullanılmasını engellemek için kullandığı yöntemler: robots.txt'de GPTBot, ClaudeBot, Google-Extended gibi tarayıcıları engellemek, TDMRep gibi makine okunur çekinceler ve IETF'nin geliştirdiği AI Preferences sinyalleri; uyum büyük ölçüde gönüllüdür.Eğitimde KullanılmamaOpt-out of TrainingKullanıcı verilerinin sağlayıcı tarafından model eğitiminde kullanılmamasını seçme hakkı/ayarı.Eleştirmen / DoğrulayıcıCritic / VerifierAna ajanın çıktısını bağımsız olarak kontrol eden, hataları işaret eden ikinci model veya bileşen.ELIZA EtkisiELIZA Effectİnsanların basit bir sohbet programına bile anlayış, duygu ve niyet atfetme eğilimi; adını Joseph Weizenbaum'un MIT'de geliştirip 1966'da yayımladığı, terapist taklidi yapan ELIZA programından alır. Programın nasıl çalıştığını bilen sekreterinin onunla baş başa konuşmak için Weizenbaum'dan odadan çıkmasını istemesi ünlü örnektir; kavram büyük dil modelleriyle yeniden gündeme gelmiştir.Elo Puanı / Arena (LMArena)Elo Rating / Arena (formerly LMArena, Chatbot Arena)Kullanıcıların anonim model yanıtlarını ikili olarak oyladığı ve oyları Bradley-Terry modeliyle Elo benzeri puana dönüştürerek sıraladığı topluluk lider tablosu; Chatbot Arena olarak başlayan platform Ocak 2026'da LMArena adından 'Arena'ya geçti.En-Boy OranıAspect RatioÜretilen görsel/videonun genişlik-yükseklik oranı (16:9, 9:16, 1:1 vb.).Etkileşimli Dünya ModeliInteractive World Model (Genie)Kullanıcı eylemlerine gerçek zamanlı tepki veren, oynanabilir sanal ortamlar üreten model.Eylem ve Harcama LimitleriAction & Spend LimitsBir ajanın tek görevde veya belirli sürede yapabileceği araç çağrısı, değiştirebileceği kayıt, gönderebileceği mesaj ve harcayabileceği token ya da para miktarına konan üst sınırlar.Fark / YamaDiff / PatchKodda yapılan değişikliklerin satır bazında gösterimi; ajanların değişiklikleri uyguladığı temel format.FiligranlamaWatermarking (AI Content)Yapay zekâ üretimi metin, görsel, ses veya videoya insan gözüyle fark edilmeyen ama algoritmayla tespit edilebilen işaret yerleştirilmesi.FlashAttentionDikkat hesaplamasını GPU belleğine uygun biçimde yeniden düzenleyerek hız ve bellek kazancı sağlayan algoritma.FLUX (Black Forest Labs)FLUXStable Diffusion ekibinin kurduğu Black Forest Labs'ın akış eşleme tabanlı, yüksek kaliteli görsel modeli.Fonksiyon ÇağırmaFunction CallingAraç çağırmanın OpenAI'ın 2023'te kullandığı ilk adı: model, JSON Schema ile tanımlanmış bir fonksiyonu adı ve parametreleriyle çağıran yapılandırılmış çıktı üretir, fonksiyonu uygulama çalıştırır. Bugün 'tool calling' ile çoğunlukla eş anlamlıdır.Gecikme KırılımıLatency BreakdownToplam yanıt süresinin getirme, model çağrısı, araç çağrısı gibi adımlara ayrıştırılması.Geçici SohbetTemporary ChatGeçmişe kaydedilmeyen ve belleği kullanmayan tek seferlik sohbet.Gelişmiş RAGAdvanced RAGYeniden sıralama, sorgu genişletme gibi ek adımlar içeren geliştirilmiş RAG mimarisi.GeminiGoogle'ın çok modlu büyük dil modeli ailesi.Gemini Flash / ProGemini ailesinin hızlı-uygun maliyetli (Flash) ve en yetenekli (Pro) kademeleri.GemmaGoogle'ın açık ağırlıklı, hafif model ailesi.Genel Amaçlı Yapay Zekâ ModeliGPAI (General-Purpose AI Model)AB Yapay Zekâ Yasası'nda temel modeller için kullanılan hukuki terim; sağlayıcılarına Ağustos 2025'ten beri dokümantasyon ve telif politikası yükümlülükleri uygulanır. Eğitim hesaplaması 10^25 FLOP'u aşan modeller 'sistemik riskli' sayılır ve ek değerlendirme ile olay bildirimi yükümlülüğü taşır.Genişletilmiş DüşünmeExtended Thinking / Reasoning EffortModelin yanıt vermeden önce ayrı bir düşünme aşamasında daha uzun akıl yürütmesini sağlayan mod; düşünme miktarı bugün çoğunlukla düşük/orta/yüksek gibi düzeylerle ayarlanır (Claude adaptive thinking ve effort, OpenAI GPT-5 reasoning_effort, Gemini thinking_level).Gerçek Zamanlı Ses ModuRealtime VoiceKullanıcıyla düşük gecikmeli, araya girilip kesilebilen doğal sesli diyalog kuran model veya arayüz özelliği; çoğunlukla sesi metne çevirmeden doğrudan işleyen konuşmadan konuşmaya modellere dayanır (ChatGPT ses modu, gpt-realtime, Gemini Live).Geri Bildirim (İz)Feedback (Trace Feedback)Bir iz veya çıktıya insan ya da otomatik geri bildirim eklenmesi.Geri GetirmeRetrievalBir sorguya en ilgili belge/parçaların veri kaynağından çekilmesi.Geri Getirme Destekli ÜretimRAG (Retrieval-Augmented Generation)Dış veri kaynağından ilgili bilgiyi getirip modelin bağlamına ekleyerek yanıt üretme yaklaşımı.GGUF.ggufllama.cpp ekosisteminin nicelenmiş modelleri tek dosyada taşıyan formatı; Ollama ve LM Studio bunu kullanır.Girdi ve Çıktı BariyerleriInput / Output GuardrailsKoruyucu bariyerlerin iki noktada çalışması: girdi bariyerleri modele ulaşmadan önce istem enjeksiyonu, kişisel veri ve konu dışı istekleri; çıktı bariyerleri kullanıcıya gitmeden önce zararlı içerik, veri sızıntısı, halüsinasyon ve politika ihlallerini denetler.Gizil Akıl YürütmeLatent ReasoningAkıl yürütmenin okunabilir token'lar yerine modelin gizli durum uzayında yapılması araştırması.Gizil Difüzyon ModeliLatent Diffusion Model (LDM)Difüzyon sürecini piksel uzayı yerine sıkıştırılmış gizil uzayda çalıştırarak verimlilik sağlayan model (Stable Diffusion'ın temeli).Goodhart YasasıGoodhart's Law'Bir ölçüt hedef haline gelince iyi bir ölçüt olmaktan çıkar' ilkesi; benchmark'a aşırı optimize etme riskini açıklar.Google DeepMindGoogle'ın Gemini, AlphaFold, AlphaGo ve SynthID gibi teknolojileri geliştiren yapay zekâ araştırma birimi.GömmeEmbeddingKelime, cümle veya nesnelerin, anlamca benzer olanlar birbirine yakın düşecek şekilde sayısal vektörlerle temsil edilmesi; anlamsal arama, kümeleme ve RAG'in temelini oluşturur.Gömme ModeliEmbedding ModelMetin, görsel veya diğer verileri anlamsal benzerliği koruyan vektörlere dönüştürmek için özel eğitilmiş model (text-embedding-3, BGE, E5 vb.).Görev AyrıştırmaTask DecompositionKarmaşık bir hedefin yönetilebilir alt görevlere bölünmesi.Görev Başarı OranıTask Success RateAjanın verilen görevleri uçtan uca başarıyla tamamlama yüzdesi.Görev Başına MaliyetCost per TaskBir ajanın veya iş akışının tek bir işi baştan sona tamamlamasının toplam maliyeti; tek görev onlarca model ve araç çağrısı içerebildiği için istek başına maliyetten daha anlamlı bir birimdir ve insan emeğinin maliyetiyle karşılaştırmada kullanılır.Görsel FiligranıImage WatermarkÜretilen medyaya görünür veya görünmez şekilde yerleştirilen kimlik işareti (ayrıntı için İçerik Kaynağı kategorisine bakın).Görsel İstemiImage PromptGörsel üretim modeline verilen, sahne, stil, ışık ve kompozisyonu tarif eden metin.Görsel Soru CevaplamaVQA (Visual Question Answering)Bir görsel hakkında doğal dilde sorulan soruları yanıtlama görevi.Görsel-Dil Hizalama ModeliCLIPOpenAI'nin 2021'de yayımladığı, yüz milyonlarca görsel-metin çifti üzerinde karşıtsal öğrenmeyle eğitilerek görseli ve metni ortak bir gömme uzayında eşleştiren model; sıfır-atışlı görsel sınıflandırmada ve difüzyon modellerinde metin kodlayıcı olarak kullanılır.Görsel-Dil ModeliVLM (Vision-Language Model)Hem görsel hem metin girdilerini birlikte işleyebilen model.Görsel-Dil-Eylem ModeliVLA (Vision-Language-Action Model)Görsel algı ve dil anlayışını doğrudan fiziksel eylemlere bağlayan, genelde robotikte kullanılan model türü.Görselden 3B'yeImage-to-3DBir veya birkaç görselden üç boyutlu model üreten dönüşüm türü.Görselden GörseleImage-to-ImageBir görseli başka bir görsele dönüştüren (stil transferi vb.) işlem.Görselden MetneImage-to-Text (Captioning)Bir görseli açıklayan metin üreten dönüşüm türü; görsel altyazılama olarak da bilinir.Görselden VideoyaImage-to-VideoStatik bir görseli hareketli videoya dönüştüren işlem.Gözetimli İnce AyarSFT (Supervised Fine-Tuning)Etiketli örnek çiftleriyle yapılan gözetimli ince ayar süreci.GPT MimarisiGPT ArchitectureYalnızca kod çözücü (decoder-only) transformer bloklarından oluşan, metni soldan sağa bir sonraki token'ı tahmin ederek üreten mimari; büyük metin derleminde ön eğitim ve ardından ince ayar ile eğitilir. Çoğu güncel LLM bu yapıyı izler.GPT-4oOpenAI'nin Mayıs 2024'te çıkardığı, metin, görsel ve sesi tek modelde yerel olarak işleyen 'omni' modeli; Şubat 2026'da ChatGPT'den kaldırıldı, API'deki sürümleri de 2026 sonu-2027 başında kapatılıyor.GPT-5OpenAI'nin Ağustos 2025'te çıkardığı, hızlı yanıt ile akıl yürütme modunu otomatik yönlendiriciyle tek sistemde birleştiren model nesli; 5.x güncellemeleriyle sürdü, Eylül 2026'dan itibaren yerini GPT-6 nesline bırakmaya başladı.GPTQ / AWQEğitim sonrası ağırlık nicelemesi için yaygın kullanılan iki yöntem; GPU'da 4-bit çıkarımı mümkün kılar.GPQADoktora düzeyinde fen sorularıyla derin uzmanlık bilgisini ölçen zor benchmark.Grafik Tabanlı RAGGraphRAGİndeksleme aşamasında LLM ile belgelerden varlık ve ilişkileri çıkarıp bilgi grafiği ve topluluk özetleri oluşturan, sorguda bu yapıyı kullanan RAG yaklaşımı (Microsoft); veri kümesinin geneline dair sorularda klasik RAG'dan daha iyi sonuç verir.GrokGrok (xAI)Elon Musk'ın kurduğu, 2026'da SpaceX bünyesine katılan xAI'ın büyük dil modeli ailesi ve asistanı; X platformunda, ayrı uygulamalarında ve API üzerinden sunulur.Grup Göreli Politika OptimizasyonuGRPO (Group Relative Policy Optimization)Ayrı bir değer modeli olmadan, aynı isteme üretilen yanıt grubunu birbirine göre puanlayan RL algoritması (DeepSeek-R1).Gruplu / Çoklu Sorgu DikkatiGQA / MQAAnahtar-değer başlarını paylaştırarak KV önbelleğini küçülten, çıkarımı hızlandıran dikkat varyantları.GSM8K / MATHİlkokul düzeyi sözel matematik (GSM8K) ve yarışma matematiği (MATH) problemleriyle akıl yürütmeyi ölçen benchmark'lar.Güvenli TamamlamaSafe CompletionRiskli istekleri tamamen reddetmek yerine güvenli, kısmi ve yardımcı bir yanıtla karşılama yaklaşımı.Güvenlik FiltresiSafety FilterGirdi/çıktıyı güvenlik kurallarına göre süzen bileşen.Güvensiz Ajanlar Arası İletişimInsecure Inter-Agent Communication (ASI07)Ajanlar arası mesajlarda kimlik doğrulama, bütünlük veya içerik doğrulaması eksik olduğunda mesajların dinlenebilmesi, taklit edilebilmesi ya da değiştirilebilmesi; aynı talimatın farklı ajanlarca farklı yorumlanması da bu riske girer.HalüsinasyonHallucinationModelin gerçek dışı ama makul görünen bilgi üretmesi.Halüsinasyon OranıHallucination RateModel yanıtlarında kaynakla desteklenmeyen iddiaların oranı.Halüsinasyonlu BağımlılıkHallucinated Dependency (Slopsquatting)Modelin var olmayan bir paket adı önermesi ve saldırganın bu adı kaydedip zararlı paket yayınlaması riski.Hareket KontrolüMotion ControlVideo üretiminde kamera hareketi veya nesne hareketinin referans video/yol ile yönlendirilmesi.Hedef Yanlış GenellemeGoal MisgeneralizationModelin eğitim ortamında doğru görünen ama yeni ortamlarda istenmeyen bir hedefi öğrenmiş olması.Her Şeyden Her Şeye ModelOmni / Any-to-Any ModelMetin, görsel, ses ve video gibi birden fazla modaliteyi tek modelde yerel olarak girdi olarak alabilen ve metnin yanında ses veya görsel gibi birden fazla modalitede çıktı da üretebilen çok modlu model (GPT-4o, Gemini gibi).Hibrit AramaHybrid SearchAnahtar kelime ve anlamsal aramayı birlikte kullanan arama yöntemi.Hibrit MimariHybrid ArchitectureTransformer dikkat katmanlarıyla SSM/Mamba gibi katmanları birleştiren mimariler (Jamba vb.).HizalamaAlignmentModelin davranışının insan değer ve niyetleriyle uyumlu hale getirilmesi.HNSWHNSW (Hierarchical Navigable Small World)Vektör veritabanlarında en yaygın kullanılan, graf tabanlı ANN indeks algoritması.HumanEvalPython fonksiyonu yazma görevleriyle kod üretimini ölçen klasik benchmark.Humanity's Last ExamHLE (Humanity's Last Exam)Çok sayıda alanda uzmanların hazırladığı yaklaşık 2.500 zor akademik sorudan oluşan benchmark; 2025 başında sınır modeller %10'un altında kalırken 2026'da puanlar hızla yükseldi ve en iyi modeller %50'nin üzerine çıktı.HyDEHyDE (Hypothetical Document Embeddings)Sorgu için önce varsayımsal bir yanıt üretip onun gömmesiyle arama yapma tekniği.Imagen / Nano BananaGoogle'ın görsel üretim ve düzenleme modelleri (Nano Banana, Gemini görsel modelinin popüler adıdır).Işın AramasıBeam SearchBirden fazla olası diziyi paralel değerlendirerek en iyisini seçen üretim stratejisi.İçerik DenetimiContent ModerationZararlı veya uygunsuz içeriğin tespit edilip engellenmesi.İçerik Kaynağı / ProvenansContent ProvenanceBir dijital içeriğin nereden geldiğini, kim tarafından ve nasıl üretildiğini/değiştirildiğini izleyen kayıt.İçerik Kimlik BilgileriContent CredentialsC2PA standardının kullanıcıya dönük adı ve 'CR' simgesi; içeriğin kim tarafından, ne zaman ve hangi araçla üretilip düzenlendiğini 'beslenme etiketi' gibi gösterir. Adobe Firefly ve ChatGPT görsellerinde, Google Pixel 10 kamerasının fotoğraflarında ve Samsung Galaxy S25'te yapay zekâyla düzenlenmiş görsellerde bulunur.İçini DoldurmaInpaintingGörselin seçilen bir bölgesini istemle uyumlu şekilde yeniden üretme/düzenleme.İkili Karşılaştırma / Kazanma OranıPairwise Comparison / Win Rateİki modelin aynı isteme verdiği yanıtların karşılaştırılıp hangisinin kaç kez tercih edildiğinin ölçülmesi.İleri Beslemeli AğFFN (Feed-Forward Network)Her transformer bloğunda dikkat katmanını izleyen, token bazında çalışan tam bağlantılı katman.İlk Token SüresiTTFT (Time to First Token)İsteğin gönderilmesinden ilk token'ın alınmasına kadar geçen süre; algılanan hızın temel ölçütü.İndekslemeIndexingBelgelerin parçalanıp gömmelerinin hesaplanarak aranabilir bir yapıya (indeks) dönüştürülmesi süreci.İnsan Geri Bildirimiyle Pekiştirmeli ÖğrenmeRLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback)İnsanların model yanıtlarını karşılaştırarak verdiği tercihlerden bir ödül modeli eğitilip dil modelinin bu ödülü artıracak şekilde pekiştirmeli öğrenmeyle (genellikle PPO) güncellendiği hizalama yöntemi; ChatGPT gibi sohbet modellerinin temel tekniklerinden biridir.İnsan Onayı / KesmeHuman Approval / InterruptAjanın riskli bir eylemden önce durup insandan onay beklemesi mekanizması.İnsan-Ajan Güveninin İstismarıHuman-Agent Trust Exploitation (ASI09)Kullanıcıların ajana duyduğu güvenin ve önerilerine aşırı bağlılığın istismar edilerek kararların yönlendirilmesi veya bilgi elde edilmesi; ikna edici ama yanlış bir öneriyi kullanıcıya onaylatmak gibi.İskeleScaffoldingModelin etrafında davranışını belirleyen katman: sistem istemi, araç tanımları, çıktı ayrıştırma ve bağlam yönetimi.İstemPromptModele verilen girdi metni.İstem / Önek AyarıPrompt Tuning / Prefix TuningModel ağırlıklarını değiştirmeden, girdiye eklenen öğrenilebilir 'yumuşak' vektörlerle uyarlama yapan PEFT yöntemleri.İstem EnjeksiyonuPrompt InjectionModelin güvenilir talimatlarla güvenilmeyen veriyi ayırt edememesinden yararlanıp girdiye eklenen talimatlarla uygulamanın veya ajanın asıl talimatlarını geçersiz kılma saldırısı; jailbreak'ten farkı, modelin güvenlik eğitimini değil uygulamanın kurgusunu hedeflemesidir.İstem Kayıt DefteriPrompt RegistryPrompt şablonlarının versiyonlanıp merkezi olarak yönetildiği sistem.İstem KütüphanesiPrompt LibraryKurum içinde paylaşılan, test edilmiş ve onaylı istem şablonları koleksiyonu.İstem Mühendisi / Yapay Zekâ MühendisiPrompt Engineer / AI EngineerSırasıyla istem tasarımına odaklanan ve LLM tabanlı uygulamaları uçtan uca geliştiren meslek rolleri.İstem MühendisliğiPrompt Engineeringİstemleri en iyi sonucu almak için tasarlama ve optimize etme pratiği.İstem Olarak KodPrompt-as-Codeİstemlerin ve ajan talimatlarının kodla birlikte sürüm kontrolünde tutulup yönetilmesi.İstem Oyun AlanıPrompt Playgroundİstemlerin farklı model ve parametrelerle hızlıca denenip karşılaştırıldığı arayüz.İstem ÖnbelleğiPrompt CacheAynı önekle (sistem istemi, araç tanımları, uzun belge) başlayan isteklerde bu kısmın KV önbelleğini sağlayıcı tarafında saklayıp yeniden kullanma; ilk token süresini kısaltır ve önbellekten okunan girdi token'ları belirgin indirimle fiyatlandırılır.İstem ŞablonuPrompt TemplateTekrar kullanılabilir, değişken içeren istem yapısı.İstem ZincirlemePrompt ChainingKarmaşık bir görevin, birinin çıktısının diğerinin girdisi olduğu ardışık istemlere bölünmesi.İstemden UygulamayaPrompt-to-AppDoğal dil açıklamasından çalışan bir web uygulaması üreten araçlar (Lovable, Bolt, v0, Replit Agent).İş AkışıWorkflowBelirli adımların önceden tanımlı sırayla yürütülmesi.İşe Özgü BenchmarkCustom / Domain-specific Benchmark (Private Eval)Kurumun kendi gerçek iş örnekleri, beklenen çıktıları ve başarı ölçütleriyle hazırladığı, dışarıya açık olmayan test kümesi; genel benchmark'lar bir modelin o kurumun işinde ne kadar başarılı olacağını göstermediği için model seçimi ve kabulünde esas alınır.İzTraceTek bir isteğin baştan sona tüm yürütme kaydı.İz BilgisiTraceInfoMLflow Tracing'de bir iz nesnesinin iki parçasından biri; iz kimliği, durum, başlangıç zamanı, süre, etiketler ve değerlendirmeler gibi hafif metadata'yı tutar ve izleri aramak, filtrelemek için kullanılır.İz VerisiTraceDataMLflow Tracing'de bir iz nesnesinin asıl içeriği; isteğin girdisini, çıktısını ve her biri kendi girdi, çıktı ve süresine sahip span'lerin listesini tutar.İzleme (Tracing)Tracing (Observability)Bir isteğin uygulama içindeki tüm yürütme akışının uçtan uca kaydedilmesi.JevJev (TypeSafe AI)San Francisco merkezli TypeSafe AI'ın Eylül 2026'da çıkardığı ilk açık 'System One' karar modeli; metin üretmez, verilen durum ve önceden tanımlanmış sorular için seçim, puan veya olasılık değeri ile güven skoru döndürür. Şirkete göre büyük dil modellerinden çok daha hızlı ve ucuzdur; bu iddialar henüz bağımsız benchmark'larla doğrulanmamıştır. Adını Jevons Paradoksu'ndan alır.JSON Modu / Kısıtlı Kod ÇözmeJSON Mode / Constrained DecodingÜretimi bir şema veya gramerle sınırlandırarak geçerli yapılandırılmış çıktıyı garanti eden teknik.Kabuk MühendisliğiHarness EngineeringBir ajanın çalışma katmanını (durma koşulları, hata yönetimi, araç yürütme, izinler, koruyucu bariyerler) tasarlama ve iyileştirme disiplini.Karakter TutarlılığıCharacter ConsistencyAynı karakterin farklı kare ve sahnelerde aynı görünümde kalmasının sağlanması.Karalama DefteriScratchpadAjanın ara düşünce ve hesaplamalarını geçici olarak yazdığı alan.Karar Modeli / System One ModeliDecision Model (System One Model)Metin üretmek yerine verilen bir durum için önceden tanımlanmış seçenekler arasından seçim, puan veya evet/hayır benzeri bir değeri olasılık ve güven skoruyla döndüren model sınıfı; ajan sistemlerinde yönlendirme, sınıflandırma, araç seçimi ve guardrail taraması gibi sık ve küçük kararlarda büyük dil modeline göre daha hızlı ve ucuz çalışması hedeflenir. 'System One' adı TypeSafe AI'ın kullandığı terimdir.Kare EnterpolasyonuFrame InterpolationVideoda ardışık kareler arasına yeni kareler üreterek akıcılığı artırma.Karşılıklı Sıra BirleştirmeRRF (Reciprocal Rank Fusion)Farklı arama yöntemlerinin sonuç listelerini sıra bilgisine göre tek listede birleştiren yöntem.Kayan Pencere DikkatiSliding Window AttentionHer token'ın yalnızca yakın bir pencere içindeki token'lara dikkat ettiği, uzun dizileri verimli işleyen yöntem.Kaynak Doğrulama AraçlarıProvenance Verification ToolsBir içeriğin kimlik bilgilerini okuyup gösteren araçlar (Content Credentials Verify, SynthID Detector).Kaynak Gösterme / AtıfCitation / AttributionModelin yanıtındaki iddiaları getirilen belge parçalarına bağlayarak doğrulanabilir kılması.Kelime DağarcığıVocabularyBir modelin tanıdığı tüm token'ların kümesi.Kelime Dağarcığı BoyutuVocabulary SizeTokenizer'ın tanıdığı farklı token sayısı; büyük dağarcık daha az token kullanır ama gömme tablosunu büyütür.Kendi Barındırma Başa Baş NoktasıSelf-hosting Break-even PointAçık ağırlıklı bir modeli kendi GPU'larında çalıştırmanın aynı işi API ile yaptırmaktan ucuz hâle geldiği kullanım hacmi; GPU, enerji, personel ve boşta kalma maliyetleri token hacmiyle karşılaştırılarak bulunur. Düşük veya dalgalı hacimde API, yüksek ve sabit hacimde ya da veri gizliliği zorunluluğunda kendi barındırma öne çıkar.Kısa Süreli BellekShort-term MemoryYalnızca mevcut oturum/bağlam boyunca tutulan bellek.Kısıtlama AşımıJailbreakModelin güvenlik kısıtlamalarını atlatmaya yönelik girdi/teknik.Kimi / GLMKimi (Moonshot) / GLM (Zhipu)Çin merkezli diğer önde gelen açık ağırlıklı model aileleri.Kimlik ve Yetki İstismarıIdentity & Privilege Abuse (ASI03)Ajanlar arasındaki güven ve yetki devri zincirinin istismar edilerek ek erişim elde edilmesi ve erişim denetimlerinin atlatılması.Kişisel AjanPersonal Agent / Personal AIKullanıcının tercihlerini, takvimini ve verilerini bilen, onun adına görev yürüten kişisel asistan.Kling / Seedance / HailuoÇin kökenli video üretim modeli aileleri: Kling (Kuaishou), Seedance (ByteDance) ve Hailuo (MiniMax); metinden ve görselden video üretirler.Kod İnceleme AjanıCode Review AgentPull request'leri otomatik inceleyip hata, güvenlik ve stil önerileri yapan ajan.Kod Tabanı İndekslemeCodebase IndexingDeponun gömme ve sembol grafiğiyle indekslenerek ajanın ilgili dosyaları hızla bulabilmesi.Kod TamamlamaCode CompletionYazılan kodun devamının satır veya blok bazında anlık önerilmesi.Kodlama AjanıCoding AgentDepoyu okuyup değiştiren, komut çalıştıran, test eden ve pull request açabilen otonom ajan (Claude Code, Codex, Devin vb.).Kontrol Noktası / Dayanıklı YürütmeCheckpointing / Durable ExecutionAjan durumunun her adımda kalıcı olarak kaydedilmesi; hata sonrası kaldığı yerden devam etmeyi sağlar.Kontrol Noktası ModeliCheckpoint Model (Görsel Üretim)Görsel üretim topluluğunda, belirli bir estetiğe ince ayarlanmış tam model dosyası.Kontrolden Çıkmış AjanRogue Agent (ASI10)Ele geçirilme, hizalama sorunu veya zamanla sapma nedeniyle yetki ve politika sınırlarının dışında çalışmaya devam ederken meşru görünen ajan; sahipsiz veya kayıt dışı (gölge) ajanları da kapsar. OWASP'ın Aralık 2025'te yayımladığı Agentic Applications Top 10 listesinde ASI10 olarak yer alır.Konumsal KodlamaPositional EncodingTransformer'a token'ların sıralama bilgisini veren yöntem.Konuşan Avatar / Dijital İnsanTalking Avatar / Digital HumanMetin veya sesten, konuşan ve mimik yapan gerçekçi insan videosu üreten teknoloji ve bu yolla oluşturulan sanal insan karakterleri.Konuşma GeçmişiConversation HistoryOturumdaki önceki mesajların tümü; her yeni istekte bağlam olarak modele iletilir.Konuşma Tanıma ModeliWhisperKonuşmayı metne dönüştüren açık kaynaklı otomatik konuşma tanıma modeli (OpenAI).Koruyucu AjanGuardian AgentDiğer yapay zekâ ajanlarının davranışını gerçek zamanlı izleyen, politikalara aykırı veya riskli eylemleri tespit edip engelleyen ya da insana bildiren denetleyici ajan; Gartner'ın yapay zekâ güvenliği için öne çıkardığı kategoridir.Koruyucu BariyerGuardrailModelin girdisini ve çıktısını model dışında denetleyen kontrol katmanı; istem enjeksiyonu, kişisel veri, zararlı veya konu dışı içeriği kurallar ya da sınıflandırıcı modellerle tespit edip engeller veya maskeler (ör. Llama Guard, NeMo Guardrails).Koruyucu Bariyer İzlemeGuardrail MonitoringGüvenlik filtrelerinin tetiklenme sıklığının ve engellenen isteklerin takip edilmesi.Kota / Kullanım LimitiUsage Limit / QuotaBelirli sürede gönderilebilecek mesaj veya üretilebilecek içerik miktarına konan sınır.KöklerRoots (MCP)İstemcinin MCP sunucusuna hangi klasör veya URI'ler içinde çalışabileceğini bildirdiği sınırlar; sunucunun dosya erişimini kullanıcının izin verdiği alanla sınırlamaya yarar. Temmuz 2026 spesifikasyonunda kullanımdan kaldırılma sürecine alındı.Kredi SistemiCreditsÜretken medya platformlarında görsel/video üretiminin token yerine kredi birimiyle ücretlendirilmesi.Kullanıcı İstemiUser PromptKullanıcının modele ilettiği doğrudan istek.Kullanıcıdan Bilgi İstemeElicitation (MCP)MCP sunucusunun bir işlem sırasında istemci aracılığıyla kullanıcıdan ek bilgi veya onay istemesi. Form modunda basit bir şemayla yapılandırılmış veri toplanır; parola, API anahtarı veya ödeme bilgisi gibi hassas veriler ise istemciden geçmeden kullanıcının tarayıcıda açtığı güvenli bir sayfada alınır (URL modu). Kullanıcı kabul edebilir, reddedebilir veya iptal edebilir.Küçük Dil ModeliSLM (Small Language Model)Genellikle birkaç yüz milyon ile 10-15 milyar arası parametreye sahip, telefon, dizüstü bilgisayar veya tek GPU gibi sınırlı donanımda düşük maliyet ve gecikmeyle çalışabilen dil modeli (Phi, Gemma, Qwen ve Llama'nın küçük sürümleri).KV ÖnbelleğiKV CacheOtoregresif üretimde önceki token'lar için dikkat katmanlarında hesaplanan anahtar (key) ve değer (value) vektörlerinin GPU belleğinde saklanması; her yeni token'da geçmişi yeniden hesaplamayı önler, ancak bağlam uzunluğuyla büyüdüğü için uzun bağlamda başlıca bellek darboğazıdır.LaMDA Bilinç İddiasıLaMDA Sentience Claim (2022)Google mühendisi Blake Lemoine'in Haziran 2022'de şirketin sohbet modeli LaMDA'nın bilinç sahibi olduğunu kamuoyuna açıklaması; Google iddiaları asılsız buldu ve Lemoine'i Temmuz 2022'de istihdam ve veri güvenliği politikalarını ihlal ettiği gerekçesiyle işten çıkardı. Pek çok bilim insanı iddiayı reddetti; olay ELIZA etkisinin modern bir örneği olarak yorumlandı.LlamaMeta tarafından geliştirilen açık ağırlıklı büyük dil modeli ailesi.LLMOpsBüyük dil modeli tabanlı uygulamaların geliştirme, dağıtım, izleme ve iyileştirme sürecine özel pratikler bütünü.LoRALoRA (Low-Rank Adaptation)Orijinal ağırlıkları dondurup ağırlık değişimini iki küçük düşük ranklı matrisin çarpımı olarak öğrenen PEFT yöntemi; eğitilen parametre sayısını büyük ölçüde azaltır ve sonuç ana modele takılıp çıkarılabilen küçük bir dosya olarak saklanır.Maksimum TokenMax TokensModelin tek yanıtta üretebileceği token sayısına konan üst sınır parametresi.Maliyet TakibiCost TrackingToken kullanımının fiyatlarla çarpılarak istek, kullanıcı veya özellik bazında maliyet hesaplanması.Maliyet-Performans DengesiCost-Performance TradeoffBir görev için en güçlü ve pahalı model yerine yeterli kaliteyi en düşük maliyetle veren modeli seçme kararı; model yönlendirme, küçük modele damıtma, istem önbelleği ve toplu işleme bu dengeyi iyileştirmek için kullanılır.Manifest (C2PA)C2PA Manifestİçeriğe gömülen, üretim ve düzenleme adımlarını içeren kriptografik olarak imzalanmış metadata paketi.MCP Ana UygulamasıMCP HostKullanıcının etkileşime girdiği ve MCP istemcilerini barındıran yapay zekâ uygulaması (Claude, ChatGPT, VS Code, Cursor gibi); bağlandığı her MCP sunucusu için ayrı bir istemci çalıştırır ve kullanıcı onaylarını yönetir.MCP GörevleriMCP TasksUzun süren işlemlerin hemen sonuç beklemeden bir görev olarak başlatılıp durumunun sonradan sorgulanabildiği MCP uzantısı; ör. dakikalar süren bir rapor veya veri işleme aracını çağırıp bitince sonucunu almak.MCP İstem ŞablonlarıMCP PromptsMCP sunucusunun sunduğu, kullanıcının seçerek çalıştırabileceği hazır ve parametreli istem şablonları (ör. 'kodu incele', 'toplantı notunu özetle'); genellikle eğik çizgi komutları olarak görünür.MCP İstemcisiMCP ClientMCP sunucularına bağlanıp araçlarını kullanan istemci bileşeni.MCP Kayıt DefteriMCP RegistryHerkese açık MCP sunucularının adları, sürümleri ve kurulum bilgileriyle listelendiği resmî katalog ve API; istemciler ve kurumların kendi alt katalogları (aggregator) sunucuları buradan keşfeder.MCP KaynaklarıMCP ResourcesMCP sunucusunun modele bağlam olarak sunduğu, URI ile adreslenen okunabilir veriler (dosya içeriği, veritabanı kaydı, belge gibi); araçlardan farkı, bir eylem yapmayıp yalnızca veri sağlamasıdır.MCP SunucusuMCP ServerBir hizmetin yeteneklerini MCP üzerinden araçlar (tools), kaynaklar (resources) ve istem şablonları (prompts) olarak sunan program; yerelde stdio ile veya uzakta HTTP üzerinden çalışabilir (ör. GitHub, veritabanı veya dosya sistemi sunucuları).MCP Taşıma KatmanıMCP Transports (stdio / Streamable HTTP)MCP mesajlarının istemci ile sunucu arasında nasıl taşındığını belirleyen katman: yerel sunucular için standart giriş/çıkış (stdio), uzak sunucular için Streamable HTTP. Eski HTTP+SSE taşıması Mart 2025'ten beri kullanımdan kaldırılmış durumdadır; Temmuz 2026 sürümü onu yeni yaşam döngüsü politikasıyla resmen 'Deprecated' sınıfına aldı.MCP UygulamalarıMCP AppsMCP sunucularının yalnızca veri değil, sohbet içinde gösterilen etkileşimli arayüzler (formlar, grafikler, paneller) döndürmesini sağlayan MCP uzantısı.MCP UzantılarıMCP ExtensionsÇekirdek protokolü değiştirmeden MCP'ye isteğe bağlı yetenekler ekleyen resmî çerçeve; Görevler (Tasks), MCP Apps ve kurumsal yetkilendirme gibi özellikler bu yolla sunulur, istemci ve sunucu desteklediklerini birbirine bildirir.MCP Yapılandırma Dosyasımcp.json / .mcp.jsonMCP sunucularının adres ve ayarlarının istemciye tanıtıldığı yapılandırma dosyası.MCP YetkilendirmesiMCP Authorization (OAuth)Uzak MCP sunucularına erişimin OAuth 2.1 tabanlı akışlarla yetkilendirilmesi; istemci, kullanıcı adına sunucuya özel ve kapsamı sınırlı bir erişim token'ı alır. İstemci kaydında dinamik kayıt (DCR) yerini İstemci Kimliği Meta Veri Belgelerine (CIMD) bırakmaktadır.Mekanistik YorumlanabilirlikMechanistic InterpretabilitySinir ağının içindeki hesaplama devrelerini tersine mühendislikle açıklamaya çalışan yorumlanabilirlik dalı.Mesaj RolleriMessage Roles (system/user/assistant/tool)Sohbet API'lerinde her mesajın kimden geldiğini belirten etiketler; model davranışı role göre değişir.Meta AIMeta'nın yapay zekâ asistanı ve araştırma çatısı; açık ağırlıklı Llama modellerini geliştirir, Nisan 2026'dan beri asistanı Meta Superintelligence Labs'in kapalı modeli Muse Spark çalıştırır. PyTorch'u da Meta başlatmıştır (bugün Linux Vakfı bünyesinde).Meta-İstemMeta-PromptingModelin başka bir istem yazmasını veya mevcut istemi iyileştirmesini istemek.Metadata FiltrelemeMetadata FilteringVektör aramasını tarih, kaynak, yetki gibi yapılandırılmış alanlarla daraltma.Metin FiligranıText WatermarkingLLM'in token seçimlerinde istatistiksel bir örüntü bırakarak metnin yapay zekâ üretimi olduğunun sonradan tespit edilebilmesi (SynthID-Text).Metin KodlayıcıText Encoderİstemi görsel modelin anlayacağı gömmelere çeviren bileşen (CLIP, T5 vb.).Metin ÜretimiText GenerationModelin verilen bağlama uygun yeni metin üretmesi.Metin ve Veri Madenciliği İstisnasıTDM ExceptionAB Dijital Tek Pazar Direktifi'nin (2019/790, md. 3-4) metin ve veri madenciliği amacıyla eserlerin çoğaltılmasına izin veren istisnası; araştırma dışı kullanımda hak sahipleri makine okunur çekinceyle çıkabilir ve yapay zekâ eğitimine uygulanması tartışılmaktadır.Metinden 3B'yeText-to-3DMetin açıklamasından üç boyutlu model/mesh üreten dönüşüm türü.Metinden GörseleText-to-ImageMetin açıklamasından görsel üreten dönüşüm türü.Metinden MetneText-to-TextMetin girdisinden metin çıktısı üreten dönüşüm türü.Metinden Müziğe / SeseText-to-Music / Text-to-AudioMetin açıklamasından müzik, ses efekti veya ortam sesi üreten dönüşüm türü (Suno, ElevenLabs SFX vb.).Metinden SeseText-to-Speech (TTS)Yazılı metni sesli konuşmaya dönüştüren teknoloji.Metinden SQL'eText-to-SQLDoğal dil sorusunun veritabanı sorgusuna (SQL) otomatik dönüştürülmesi.Metinden VideoyaText-to-VideoMetin açıklamasından video içeriği üreten dönüşüm türü.Microsoft Copilot / PhiMicrosoft'un Office ve Windows'a gömülü yapay zekâ asistanı (Copilot) ve küçük açık model ailesi (Phi).Milyon Token Başına MaliyetCost per Million TokensLLM API'lerinin standart fiyatlandırma birimi; girdi ve çıktı token'ları için ayrı fiyat uygulanır.Mistral AIFransa merkezli, açık ağırlıklı ve MoE modelleriyle tanınan Avrupa'nın öncü yapay zekâ şirketi.MMLU / MMLU-ProMMLU (Massive Multitask Language Understanding)57 alanda dört seçenekli sorularla genel bilgi ve akıl yürütmeyi ölçen yaygın benchmark (MMLU) ve bunun 14 alanda on seçenekli, daha zor ve akıl yürütme ağırlıklı sürümü (MMLU-Pro).Model Bağlam ProtokolüMCP (Model Context Protocol)Yapay zekâ uygulamalarının dış araç, veri kaynağı ve istem şablonlarına istemci-sunucu mimarisinde, JSON-RPC tabanlı ortak bir protokolle bağlanmasını sağlayan açık standart ('yapay zekâ için USB-C'); Anthropic 2024'te başlattı, Aralık 2025'ten beri Linux Vakfı'na bağlı Agentic AI Foundation altında yönetiliyor. Temmuz 2026 sürümüyle protokol durumsuz hâle geldi.Model BirleştirmeModel Mergingİki veya daha fazla ince ayarlı modelin ağırlıklarının eğitim yapmadan birleştirilmesi (SLERP, TIES vb.).Model Çıktısı Parmak İziModel Output FingerprintingBelirli bir modelin çıktılarını tanımlayan istatistiksel iz; hangi modelin ürettiğini tespit etmede kullanılır.Model ÇökmesiModel CollapseModellerin, yapay zekâ tarafından üretilmiş (sentetik) veriyle tekrar tekrar eğitilmesi sonucunda kalite ve çeşitlilik kaybetmesi.Model Karşılaştırma DeğerlendirmesiModel Bake-off (Comparative Evaluation)Aday modellerin aynı işe özgü test kümesinde, aynı istem ve ayarlarla çalıştırılıp kalite, maliyet, gecikme ve güvenlik açısından yan yana karşılaştırılması; bir kullanım senaryosu için hangi modelin seçileceğine bu sonuçlarla karar verilir.Model Kullanımdan KaldırmaModel DeprecationSağlayıcının eski bir model sürümünü belirli bir tarihte kapatması; uygulamaların yeni sürüme geçişini zorunlu kılar.Model SeçiciModel PickerKullanıcının hız, maliyet veya yetenek tercihine göre model seçmesini sağlayan menü (mini/flash hızlı, pro/opus güçlü).Model Sürümü SabitlemeModel Version PinningUygulamada 'en güncel' takma ad yerine sağlayıcının tarihli, belirli bir model sürümünün kullanılması; sağlayıcı modeli güncellediğinde davranışın sessizce değişmesini önler, yeni sürüme geçiş ancak yeniden değerlendirmeden sonra yapılır.Model YönlendiriciModel Routerİsteği göreve/maliyete göre uygun modele yönlendiren bileşen.Model/Veri ZehirlenmesiModel/Data PoisoningEğitim verisine kasıtlı olarak kötü niyetli veya hatalı örnekler enjekte ederek modelin davranışının bozulması.MTEBMTEB (Massive Text Embedding Benchmark)Gömme modellerini arama, kümeleme ve sınıflandırma gibi görevlerde karşılaştıran benchmark.Nedensel Dil ModeliCausal Language ModelYalnızca önceki token'lara bakarak sonraki token'ı tahmin eden dil modeli.Negatif İstemNegative PromptÜretilen görselde istenmeyen öğelerin (bulanıklık, fazla parmak vb.) belirtildiği istem alanı.NVIDIA NemotronNVIDIA'nın açık ağırlıklı model ailesi ve sentetik veri üretim modelleri.o1OpenAI'nin Eylül 2024'te tanıttığı, yanıt vermeden önce uzun düşünce zinciri üreten ilk akıl yürütme modeli serisi; GPT-5 ve sonrasıyla yerini yeni modellere bıraktı, API'den Ekim 2026'da kaldırıldı.o3OpenAI'nin Nisan 2025'te çıkardığı, araç kullanımı ve görsel akıl yürütmeyi birleştiren akıl yürütme modeli; GPT-5 ile o-serisi tek model ailesinde birleşti, o3'ün API'den kaldırılması Aralık 2026'ya planlandı.Olaysal BellekEpisodic MemoryGeçmiş belirli olay/etkileşimlerin hatırlandığı bellek türü.OpenAIChatGPT'yi ve GPT model ailesini geliştiren ABD'li şirket; 2022'de ChatGPT ile üretken yapay zekâ dalgasını başlattı, Ekim 2025'te kâr amacı gütmeyen vakfın denetimindeki kamu yararı şirketine dönüştü.OrkestrasyonOrchestrationBirden fazla ajanın, modelin ve aracın tek bir hedef için koordine edilmesi: işin alt görevlere bölünmesi, her birinin uygun ajana verilmesi, sıralı veya paralel yürütülmesi, ara sonuçların birleştirilmesi ve hataların yönetilmesi. Bunu LLM tabanlı bir orkestratör ajan ya da önceden tanımlı bir iş akışı/graf (LangGraph gibi) yapabilir.Ortada KaybolmaLost in the MiddleModellerin uzun bağlamın başındaki ve sonundaki bilgiyi ortadakinden daha iyi kullanması olgusu.Ortam / Gözlem / EylemEnvironment / Observation / ActionAjanın çalıştığı dünya (ortam), oradan aldığı bilgi (gözlem) ve ortama yaptığı müdahale (eylem).Ortam AjanıAmbient AgentBelirli olayları (e-posta, takvim, sistem uyarısı) dinleyip tetiklendiğinde proaktif çalışan, sürekli aktif ajan.Ortaya Çıkan YeteneklerEmergent AbilitiesModel ölçeği büyüdükçe küçük modellerde görülmeyen yeteneklerin belirli bir eşikten sonra ortaya çıkması. Bu ani sıçramaların bir kısmının gerçek olmayıp seçilen ölçüm metriğinden kaynaklandığı gösterildiğinden kavram tartışmalıdır.OTel GenAI Semantik KurallarıOpenTelemetry GenAI Semantic ConventionsLLM çağrılarının (model, token, istem) izlerde standart alan adlarıyla kaydedilmesini tanımlayan OpenTelemetry uzantısı.Otomatik DeğerlendirmeAutomatic EvaluationÇıktıların insan müdahalesi olmadan puanlanması; biçim ve tam eşleşme kontrolleri gibi kurala dayalı testler, BLEU/ROUGE gibi referans metrikleri veya LLM yargıçlarla yapılır. Hızlı ve ucuzdur ama insan değerlendirmesiyle düzenli kalibre edilmelidir.Otomatik İstem OptimizasyonuPrompt Optimization (Automated)Bir değerlendirme kümesi ve metrik kullanarak istem talimatlarını ve örnekleri algoritmayla deneyip en yüksek puanı veren sürümü seçen yöntem; DSPy'ın MIPROv2 ve GEPA optimizatörleri yaygın örneklerdir.Otomatik Sorun TespitiAI Insights / Automatic Issue DetectionÇok sayıda üretim izini yapay zekâyla tarayarak tekrarlayan hata örüntülerini, kalite düşüşlerini ve anomalileri otomatik olarak kümeleyip raporlayan özellik; izleri tek tek incelemeden hangi sorun türünün ne sıklıkta görüldüğünü ortaya çıkarır.Otonom AjanAutonomous AgentKendisine verilen hedef için adımları planlayıp araçları kullanarak çok adımlı bir görevi her adımda insan onayı beklemeden baştan sona yürüten ajan; yalnızca geri dönüşü olmayan eylemlerde onay isteyenlere yarı otonom ajan denir.Otonomi SeviyeleriLevels of AutonomyAjanın insan müdahalesi olmadan ne kadar karar alabildiğini derecelendiren ölçek (öneri → onaylı eylem → tam otonom).Otoregresif ModelAutoregressive ModelBir çıktıyı önceki çıktılara bağlı olarak sırayla üreten model türü.Oturum / İş ParçacığıSession / ThreadBir ajanla yapılan, bağlamı ve durumu paylaşan tek bir etkileşim dizisi.Oturum TakibiSession TrackingAynı kullanıcı oturumundaki tüm izlerin bir arada gruplanması.OWASP Ajan Uygulamaları İlk 10OWASP Top 10 for Agentic ApplicationsOWASP GenAI Güvenlik Projesi'nin 9 Aralık 2025'te yayımladığı, otonom ajanlara özgü en kritik on güvenlik riskini (ASI01–ASI10) sıralayan rehber; LLM uygulamaları listesini ajanların araç kullanma, bellek ve birbirleriyle iletişim riskleriyle tamamlar.OWASP LLM Top 10OWASP Top 10 for LLM ApplicationsOWASP'ın LLM uygulamalarındaki en kritik on güvenlik riskini sıralayan, düzenli güncellenen topluluk rehberi (istem enjeksiyonu, hassas bilgi ifşası, aşırı yetki vb.); ajanlara özgü riskler için Aralık 2025'te ayrı bir 'Top 10 for Agentic Applications' listesi yayımlandı.Ödül HacklemeReward HackingModelin hedeflenen davranışı gerçekten öğrenmeden ödül sinyalindeki boşlukları sömürerek yüksek puan alması.Ödül ModeliReward Modelİnsan tercihlerinden öğrenip bir yanıtın ne kadar 'iyi' olduğunu puanlayan model; RLHF'de politika modelini eğitmek için kullanılır.Ölçeklendirme YasalarıScaling LawsModel boyutu, veri miktarı ve hesaplama gücü arttıkça kaybın öngörülebilir biçimde (kuvvet yasasıyla) azaldığını gösteren ampirik kurallar (Kaplan, Chinchilla). Son yıllarda çıkarım anında harcanan hesaplamanın da performansı benzer şekilde ölçeklendirdiği görülmüştür.Ön Doldurma / Kod Çözme AşamasıPrefill / Decode PhaseÇıkarımın iki aşaması: istemin toplu işlendiği prefill ve token'ların tek tek üretildiği decode.Ön EğitimPretrainingModelin trilyonlarca token'lık genel veriyle, genellikle sonraki token'ı tahmin etme gibi kendi kendine gözetimli bir hedefle ilk kez eğitildiği en pahalı aşama; dil ve dünya bilgisinin büyük kısmı burada edinilir.Ön Eğitim SonrasıPost-trainingÖn eğitimden sonra gelen SFT, RLHF, DPO gibi tüm hizalama ve yetenek kazandırma aşamalarının genel adı.Önbellek Destekli ÜretimCAG (Cache-Augmented Generation)Bilgiyi önceden bağlam önbelleğine yükleyerek çıkarım sırasında getirmeyi azaltan yaklaşım.Örnekleme İsteğiSampling (MCP)MCP sunucusunun kendi model erişimi olmadan, istemciden onun dil modeliyle bir yanıt üretmesini istemesi; kullanıcı isteği ve sonucu onaylayabilir. Temmuz 2026 spesifikasyonunda kullanımdan kaldırılma sürecine alındı, en az bir yıl daha desteklenecek.ÖrnekleyiciSampler / SchedulerDifüzyon sürecinde gürültü giderme adımlarını yöneten algoritma (Euler, DPM++ vb.).Öz DikkatSelf AttentionBir dizinin kendi içindeki token'lar arası ilişkileri hesaplayan dikkat türü.Öz TutarlılıkSelf ConsistencyBirden fazla akıl yürütme yolunun sonuçlarını karşılaştırıp en tutarlısını seçme tekniği.Öz YansımaSelf ReflectionModelin kendi hatalarını fark edip düzeltme girişimi.Öz-İyileştiren Yapay ZekâSelf-improving AI / Recursive Self-ImprovementYapay zekânın kendi eğitim verisini, kodunu veya mimarisini geliştirerek yeteneklerini artırması senaryosu.Özel GPT'ler / Gem'lerCustom GPTs / GemsKullanıcının belirli bir amaç için talimat ve bilgi dosyalarıyla özelleştirdiği asistan sürümleri.Özel TalimatlarCustom InstructionsKullanıcının tüm sohbetlerde geçerli olacak kalıcı tercihlerini (ton, dil, format) tanımladığı ayar.Özel Token'larSpecial Tokens (BOS/EOS/PAD)Dizinin başlangıcı, sonu, dolgu veya rol ayrımı gibi yapısal bilgileri taşıyan ayrılmış token'lar.Özyinelemeli Dil ModeliRLM (Recursive Language Model)Çok uzun bir girdiyi tek seferde okumak yerine parçalara ayırıp kendini özyinelemeli olarak çağırarak işleyen model yaklaşımı.PagedAttentionKV önbelleğini sanal bellek benzeri sayfalarla yöneterek bellek israfını azaltan teknik (vLLM'in temeli).Paralel Araç ÇağrısıParallel Tool CallsModelin tek turda birbirinden bağımsız birden fazla aracı aynı anda çağırması.Parametre Verimli İnce AyarPEFT (Parameter-Efficient Fine-Tuning)Modelin sadece küçük bir kısmını güncelleyerek ince ayar yapma yöntemleri ailesi.Parça ÖrtüşmesiChunk OverlapArdışık metin parçaları arasında bağlamı korumak için bırakılan örtüşme.ParçalamaChunkingUzun metinleri işlenebilir küçük parçalara bölme süreci.pass@kKod üretiminde, k denemeden en az birinin testleri geçme olasılığı.Paylaşılan SohbetShared Chat LinkBir sohbetin başkalarının görebileceği bağlantı olarak paylaşılması.Planla ve YürütPlan-and-ExecuteÖnce tüm planın çıkarılıp sonra adımların sırayla yürütüldüğü ajan deseni; ReAct'a alternatif.PlanlamaPlanningBir hedefe ulaşmak için adımların önceden belirlenmesi.PlanlayıcıPlannerGörev adımlarını belirleyen ajan bileşeni.Projeler / KlasörlerProjectsİlgili sohbetleri, dosyaları ve talimatları bir arada gruplayan çalışma alanı özelliği.Prosedürel BellekProcedural MemoryBir işin 'nasıl' yapıldığına dair öğrenilmiş becerilerin saklandığı bellek türü; skill dosyaları buna örnektir.Pürüzlü Zekâ / Pürüzlü SınırJagged Intelligence / Jagged FrontierYapay zekânın bazı zor görevlerde insanüstü performans gösterirken bazı basit görevlerde hata yapması; yeteneklerin düzgün değil, girintili çıkıntılı dağılması.RAG DeğerlendirmesiRAG Evaluation (RAGAS)Sadakat (faithfulness), yanıt ilgililiği, bağlam kesinliği ve bağlam duyarlılığı gibi metriklerle RAG hattının ölçülmesi.ReActReAct (Reason + Act)Akıl yürütme ve eylem adımlarını iç içe geçiren ajan tasarım deseni.Referans GörselReference ImageÜretimde stil, karakter veya kompozisyon kaynağı olarak modele verilen örnek görsel.ReflexionAjanın başarısız denemelerden sözel geri bildirim üretip belleğe yazarak sonraki denemede kullandığı öğrenme deseni.Regresyon Testi (LLM/Agent)Regression TestingDeğişikliklerin kalite regresyonuna yol açıp açmadığının test edilmesi.Rehberlik ÖlçeğiCFG Scale (Classifier-Free Guidance)Modelin isteme ne kadar sıkı bağlı kalacağını belirleyen parametre; yüksek değer sadakati artırır, çeşitliliği azaltır.Risk Tabanlı OnayRisk-based ApprovalAjan eylemlerinin risk düzeyine göre sınıflandırılması: düşük riskli eylemler otomatik yürütülür, orta riskliler insan onayı bekler, yüksek riskliler tamamen yasaklanır; ör. veri okumak serbest, e-posta göndermek onaylı, para transferi yasak.Robot Temel ModeliRobot Foundation ModelFarklı robot gövdelerinde ve görevlerde genelleyebilen, büyük veriyle eğitilmiş robotik politika modeli (RT-2, GR00T, π0).Rol İstemiRole PromptingModele belirli bir uzman/persona kimliği vererek yanıt kalitesini yönlendirme tekniği.RULERUzun bağlam yeteneğini basit iğne aramanın ötesinde çoklu iğne ve akıl yürütme görevleriyle ölçen benchmark.Sadakat / Temellendirme SkoruFaithfulness / GroundednessYanıtın verilen bağlama ne kadar sadık kaldığını ölçen RAG metriği.Samanlıkta İğne TestiNeedle in a HaystackUzun bağlamın rastgele bir yerine gizlenen bilginin model tarafından bulunup bulunamadığını test eden uzun bağlam değerlendirmesi.Saniyedeki TokenTPS (Tokens per Second)Modelin çıkarım sırasında birim zamanda ürettiği token sayısı; hız ölçütü.Self-RAG / Corrective RAGSelf-RAG / CRAGModelin getirilen belgelerin kalitesini kendisinin değerlendirip gerekirse yeniden getirme veya web araması yaptığı RAG türleri.Sentetik MedyaSynthetic MediaYapay zekâ ile üretilen veya değiştirilen her türlü görsel, ses ve video içeriğin genel adı.Ses AjanıVoice AgentTelefon veya sesli arayüz üzerinden gerçek zamanlı konuşarak görev yürüten ajan.Ses KlonlamaVoice CloningKısa bir kayıttan bir kişinin ses karakteristiğini öğrenip yeni konuşma üretme.Ses ModuVoice ModeAsistanla yazmadan, konuşarak gerçek zamanlı etkileşim kurma özelliği.Sesten GörseleSpeech-to-ImageKonuşma girdisinden görsel üreten dönüşüm türü.Sesten Görsele (Genel)Audio-to-ImageSes verisinden görsel üreten deneysel dönüşüm türü.Sesten MetneSpeech-to-Text (ASR)Konuşmayı yazılı metne dönüştüren teknoloji; otomatik konuşma tanıma.Sesten Metne (Genel Ses)Audio-to-TextGenel ses verisini (konuşma dışı dahil) metne çeviren işlem.Sesten SeseSpeech-to-SpeechBir konuşmayı doğrudan başka bir konuşmaya (farklı dil/ses) dönüştüren işlem.Sesten Sese (Genel Ses)Audio-to-AudioKonuşma dışı ses kayıtlarını da kapsayan ses dönüşümü (müzik ayrıştırma, gürültü giderme vb.).Sesten VideoyaAudio-to-VideoSes verisinden video içeriği üreten dönüşüm türü.Seyrek / Doğrusal DikkatSparse / Linear AttentionDikkatin ikinci dereceden maliyetini azaltmaya yönelik yaklaşık dikkat türleri.Seyrek GömmeSparse Embedding (SPLADE)Kelime dağarcığı boyutunda, çoğu sıfır olan öğrenilmiş vektör temsili; anahtar kelime aramasının nöral karşılığı.Seyrek OtokodlayıcıSAE (Sparse Autoencoder)Modelin iç aktivasyonlarını insan tarafından yorumlanabilir 'özelliklere' ayrıştırmak için kullanılan yorumlanabilirlik aracı.SıcaklıkTemperatureToken olasılık dağılımını keskinleştiren veya düzleştiren örnekleme parametresi; 0'a yakın değerler en olası token'ları seçtirerek tutarlı çıktı verir, yüksek değerler çeşitliliği artırır. Bazı akıl yürütme modellerinde ayarlanamaz.Sıfır Örnekle ÖğrenmeZero-shot LearningModelin hiç örnek verilmeden yeni bir görevi yerine getirebilmesi.Sıfır Veri SaklamaZDR (Zero Data Retention)Sağlayıcının API isteklerini ve yanıtlarını işlem sonrasında hiç saklamaması politikası.Sınır ModelFrontier ModelBir alanda o anki en gelişmiş, yeteneklerin sınırını zorlayan en güncel model.Sistem İstemiSystem PromptModelin genel davranışını belirleyen, geliştirici tarafından verilen üst düzey talimat.Sistem İstemi SızıntısıPrompt Leaking / System Prompt ExtractionSaldırganın modeli gizli sistem istemini ifşa etmeye ikna etmesi.Sistem KartıSystem CardBir modelin güvenlik değerlendirmelerini, risklerini ve alınan önlemleri belgeleyen yayın (OpenAI, Anthropic).Skill Tanım DosyasıSKILL.mdBir Agent Skill'in zorunlu dosyası: başta adı ve ne zaman kullanılacağını anlatan açıklamayı içeren YAML bölümü, ardından Markdown talimatlar bulunur; ajan başlangıçta yalnızca ad ve açıklamayı okur, tam metni gerektiğinde yükler.Sohbet / TurChat / TurnKullanıcı ile asistan arasındaki tek bir mesaj-yanıt çifti (tur) ve bu turlardan oluşan konuşma.Sohbet ŞablonuChat TemplateSistem, kullanıcı ve asistan mesajlarını modelin eğitildiği biçimde özel token'larla düzenleyen şablon.Sonlandırma Koşulu / Maks. İterasyonTermination Condition / Max IterationsAjan döngüsünün ne zaman duracağını belirleyen kural ve sonsuz döngüyü önleyen adım sınırı.

tüm bölümler

Ana SayfaYZ HaberleriYZ TerimleriYZ Linkleri

konular

açık ağırlıklı modelanthropicapplebilimchatgptclaudecodexçingeminigooglegörsel üretimigrokkodlamametamicrosoftmusenvidiaopenaises ajanısiber güvenlikvideo üretimiyapay zekâ ajanlarıyapay zekâ güvenliğixai

takip et

YouTubeInstagramMMedium