bugünün notları ✎

Teknoloji Notlarım

bölüm

Yapay Zekâ Terimleri

44 terim · model mimarileri

Açık Ağırlıklı ModelOpen Weights ModelEğitilmiş ağırlıkları indirilip yerel olarak çalıştırılabilen ve ince ayarlanabilen model; eğitim verisi ve kodu genellikle paylaşılmadığından ve lisansı kısıtlamalar içerebildiğinden tam anlamıyla açık kaynaktan farklıdır (Qwen, DeepSeek, Gemma, gpt-oss, Llama).Akış EşlemeFlow MatchingGürültüden veriye düz bir yol öğrenen, difüzyona alternatif ve genelde daha az adımla üretim yapan üretken yöntem (FLUX, SD3 gibi).Alana Özgü Dil ModeliDSLM (Domain-Specific Language Model)Hukuk, finans, sağlık gibi belirli bir sektör veya iş süreci için özel veriyle eğitilmiş ya da ince ayarlanmış, o alanda genel modellerden daha isabetli ve uyumlu dil modeli.Baz ModelBase ModelHenüz talimat/sohbet için ince ayar yapılmamış, ham ön-eğitimli model.Büyük Akıl Yürütme ModeliLRM (Large Reasoning Model)Yanıt vermeden önce uzun bir iç düşünme zinciri üretmek üzere, çoğunlukla doğrulanabilir ödüllerle pekiştirmeli öğrenme kullanılarak eğitilmiş model (OpenAI o-serisi, DeepSeek-R1). Günümüzde bu yetenek çoğu sınır modelde ayrı bir sınıf yerine açılıp kapatılabilen bir düşünme modu olarak sunulur.Büyük Dil ModeliLLM (Large Language Model)Transformer mimarisiyle devasa metin derlemleri üzerinde sonraki token'ı tahmin edecek şekilde ön eğitilmiş, milyarlarca parametreli dil modeli; ardından talimat ve hizalama eğitimiyle sohbet, yazma, kodlama gibi pek çok göreve uyarlanır (GPT, Claude, Gemini, Llama).Büyük Görsel-Dil ModeliLVLM (Large Vision-Language Model)Önceden eğitilmiş bir büyük dil modelinin bir görsel kodlayıcıyla, genellikle bir bağlayıcı katman üzerinden birleştirilmesiyle kurulan görsel-dil modeli (LLaVA, Qwen-VL vb.); literatürde çoğu zaman VLM ile eş anlamlı kullanılır.Çekişmeli Üretici AğGAN (Generative Adversarial Network)Üretici ve ayırt edici iki ağın birbirine karşı eğitildiği üretken model mimarisi.Çok Modlu Büyük Dil ModeliMLLM / MM-LLM (Multimodal LLM)Metin dışında görsel, ses gibi farklı veri türlerini de işleyebilen büyük dil modeli.Damıtılmış ModelDistilled ModelDaha büyük bir 'öğretmen' modelin davranışını taklit etmek üzere eğitilmiş, daha küçük ve hızlı 'öğrenci' model.Difüzyon ModeliDiffusion ModelGürültüden başlayarak adım adım veri (genellikle görsel) üreten üretken model türü.Difüzyon TransformerDiT (Diffusion Transformer)Difüzyon modellerini transformer mimarisiyle birleştiren, özellikle görsel ve video üretiminde kullanılan hibrit mimari.Diziden Diziye ModelSeq2SeqBir giriş dizisini başka bir çıkış dizisine dönüştüren model mimarisi.Durum Uzayı ModeliSSM / Mamba (State Space Model)Dikkat mekanizması yerine durum uzayı denklemleriyle diziyi işleyen, uzun dizilerde doğrusal karmaşıklık sunan transformer alternatifi mimari.Evrişimli Sinir AğıCNN (Convolutional Neural Network)Görsel verilerde örüntü tanımada kullanılan, evrişim katmanlarına dayalı sinir ağı.Gizil Difüzyon ModeliLatent Diffusion Model (LDM)Difüzyon sürecini piksel uzayı yerine sıkıştırılmış gizil uzayda çalıştırarak verimlilik sağlayan model (Stable Diffusion'ın temeli).Gömme ModeliEmbedding ModelMetin, görsel veya diğer verileri anlamsal benzerliği koruyan vektörlere dönüştürmek için özel eğitilmiş model (text-embedding-3, BGE, E5 vb.).Görsel-Dil Hizalama ModeliCLIPOpenAI'nin 2021'de yayımladığı, yüz milyonlarca görsel-metin çifti üzerinde karşıtsal öğrenmeyle eğitilerek görseli ve metni ortak bir gömme uzayında eşleştiren model; sıfır-atışlı görsel sınıflandırmada ve difüzyon modellerinde metin kodlayıcı olarak kullanılır.Görsel-Dil ModeliVLM (Vision-Language Model)Hem görsel hem metin girdilerini birlikte işleyebilen model.Her Şeyden Her Şeye ModelOmni / Any-to-Any ModelMetin, görsel, ses ve video gibi birden fazla modaliteyi tek modelde yerel olarak girdi olarak alabilen ve metnin yanında ses veya görsel gibi birden fazla modalitede çıktı da üretebilen çok modlu model (GPT-4o, Gemini gibi).Hibrit MimariHybrid ArchitectureTransformer dikkat katmanlarıyla SSM/Mamba gibi katmanları birleştiren mimariler (Jamba vb.).Karar Modeli / System One ModeliDecision Model (System One Model)Metin üretmek yerine verilen bir durum için önceden tanımlanmış seçenekler arasından seçim, puan veya evet/hayır benzeri bir değeri olasılık ve güven skoruyla döndüren model sınıfı; ajan sistemlerinde yönlendirme, sınıflandırma, araç seçimi ve guardrail taraması gibi sık ve küçük kararlarda büyük dil modeline göre daha hızlı ve ucuz çalışması hedeflenir. 'System One' adı TypeSafe AI'ın kullandığı terimdir.Kod ÇözücüDecoderGizil temsili tekrar anlamlı çıktıya dönüştüren ağ bileşeni.KodlayıcıEncoderGirdi verisini sayısal bir temsile (gizil vektöre) dönüştüren ağ bileşeni.Kodlayıcı-Kod ÇözücüEncoder-DecoderKodlayıcı ve kod çözücüyü birlikte kullanan, genelde çeviri gibi görevlerde kullanılan mimari.Konuşma Tanıma ModeliWhisperKonuşmayı metne dönüştüren açık kaynaklı otomatik konuşma tanıma modeli (OpenAI).Küçük Dil ModeliSLM (Small Language Model)Genellikle birkaç yüz milyon ile 10-15 milyar arası parametreye sahip, telefon, dizüstü bilgisayar veya tek GPU gibi sınırlı donanımda düşük maliyet ve gecikmeyle çalışabilen dil modeli (Phi, Gemma, Qwen ve Llama'nın küçük sürümleri).Maskeli Dil ModeliMasked Language Model (BERT)Cümledeki gizlenmiş kelimeleri iki yönlü bağlamdan tahmin ederek eğitilen model; BERT ailesinin temelidir ve anlama görevlerinde güçlüdür.Nedensel Dil ModeliCausal Language ModelYalnızca önceki token'lara bakarak sonraki token'ı tahmin eden dil modeli.OtokodlayıcıAutoencoderGirdiyi sıkıştırıp yeniden oluşturmayı öğrenen sinir ağı mimarisi.Otoregresif ModelAutoregressive ModelBir çıktıyı önceki çıktılara bağlı olarak sırayla üreten model türü.Ödül ModeliReward Modelİnsan tercihlerinden öğrenip bir yanıtın ne kadar 'iyi' olduğunu puanlayan model; RLHF'de politika modelini eğitmek için kullanılır.Sınır ModelFrontier ModelBir alanda o anki en gelişmiş, yeteneklerin sınırını zorlayan en güncel model.Talimat/Sohbet ModeliInstruct/Chat ModelTalimat takip etme veya sohbet için özel olarak ince ayarlanmış model türü.Tekrarlayan Sinir AğıRNN (Recurrent Neural Network)Sıralı veriyi işlemek için önceki adımın çıktısını kullanan sinir ağı mimarisi.Temel ModelFoundation ModelGeniş, genel veriyle eğitilip birçok göreve uyarlanabilen büyük ölçekli temel model.Uzman KarışımıMoE (Mixture of Experts)Her katmanda birden fazla uzman alt ağ bulunan ve bir yönlendiricinin her token için yalnızca birkaçını seçtiği mimari; toplam parametre sayısı çok büyük olsa da token başına etkin parametre azdır (Mixtral, DeepSeek-V3, gpt-oss).Uzun-Kısa Süreli Bellek / GRULSTM / GRUUzun dizilerde bilgiyi korumak için kapı mekanizmaları kullanan RNN türevleri; transformer öncesi dil modellemenin temel mimarileri.Varyasyonel OtokodlayıcıVAE (Variational Autoencoder)Verinin olasılıksal gizil temsilini öğrenen üretken otokodlayıcı türü.Video Difüzyon ModeliVDM (Video Diffusion Model)Difüzyon yöntemini zaman boyutuna genişleterek kareleri birlikte üreten, böylece kareler arası hareket ve görünüm tutarlılığını koruyan video üretim modeli; günümüzdekilerin çoğu DiT tabanlıdır (Veo, Kling, Wan vb.).Yalnızca Kod Çözücü MimariDecoder-onlySadece kod çözücü bloklarından oluşan, sonraki token'ı tahmin ederek metin üreten mimari; GPT, Llama, Claude gibi modern LLM'lerin yapısı.Yalnızca Kodlayıcı MimariEncoder-onlySadece kodlayıcı bloklarından oluşan, metni anlamaya/temsil etmeye odaklı mimari (BERT, gömme modelleri).Yeniden Sıralayıcı ModelReranker (Cross-encoder)Sorgu ile aday belgeyi birlikte okuyarak ilgililik puanı üreten, getirme sonuçlarını hassas biçimde yeniden sıralayan model.Yoğun Model / Seyrek ModelDense / Sparse ModelHer token için tüm parametrelerin kullanıldığı (yoğun) veya yalnızca bir kısmının etkinleştirildiği (seyrek, örn. MoE) model türleri.
hepsi bu kadar! ✎

tüm bölümler

Ana SayfaYZ HaberleriYZ TerimleriYZ Linkleri

konular

açık ağırlıklı modelanthropicapplebilimchatgptclaudecodexçingeminigooglegörsel üretimigrokkodlamametamicrosoftmusenvidiaopenaises ajanısiber güvenlikvideo üretimiyapay zekâ ajanlarıyapay zekâ güvenliğixai

takip et

YouTubeInstagramMMedium