bugünün notları ✎

Teknoloji Notlarım

bölüm

Yapay Zekâ Terimleri

98 terim · yapay zekâ ajanları

AgentOpsAjanların geliştirme, dağıtım, izleme, maliyet ve güvenlik yönetimini kapsayan operasyon pratikleri.Ajan Çalışma ZamanıAgent RuntimeBir ajanı barındıran, durumu, oturumları, araç erişimini ve zamanlamayı yöneten yürütme altyapısı.Ajan DöngüsüAgent LoopAjanın temel çalışma döngüsü: model bağlama bakıp ya yanıt verir ya araç çağrısı üretir; araç çalıştırılır, sonucu bağlama eklenir ve model yeniden çağrılır. Model araç çağırmayı bırakana veya bir sonlandırma koşulu oluşana kadar sürer.Ajan İletişim ProtokolüACP (Agent Communication Protocol)IBM'in BeeAI projesi kapsamında geliştirilen, ajanların birbiriyle mesajlaşmasını sağlayan açık protokol; 2025'te Linux Vakfı altında A2A ile birleştirilmiştir.Ajan KabuğuAgent HarnessBir ajanın çalışma döngüsünü, araç erişimini ve ortamını saran çatı/yürütme katmanı.Ajan KarışımıMoA (Mixture of Agents)Birden fazla LLM'in aynı soruya ürettiği yanıtların bir birleştirici (aggregator) modele verildiği, gerekirse katmanlar halinde tekrarlanarak tek ve daha kaliteli bir yanıta dönüştürüldüğü yaklaşım (Together AI, 2024).Ajan KartıAgent CardA2A protokolünde bir ajanın yeteneklerini, adresini ve kimlik doğrulama yöntemini tanımlayan makine okunur belge.Ajan Keşfi / Kayıt DefteriAgent Discovery / RegistryAjanların birbirini bulup yeteneklerini öğrenmesini sağlayan dizin mekanizması.Ajan Tabanlı İş Akışı vs AjanAgentic Workflow vs AgentAdımların geliştirici tarafından önceden kodlandığı akışlar ile adım sırasına modelin karar verdiği ajanlar arasındaki ayrım.Ajan Tabanlı Yapay ZekâAgentic AITek bir soruya yanıt üretmek yerine hedef alıp plan yapan, araç kullanan, sonuçları kontrol eden ve çok adımlı işleri sınırlı insan gözetimiyle tamamlayan yapay zekâ sistemlerinin genel adı; ajanları, ajan iş akışlarını ve bunları yöneten altyapıyı kapsar.Ajan Tasarım ZamanıAgent Design TimeBir ajanın davranışının, araçlarının ve yapılandırmasının henüz çalıştırılmadan, geliştirme/tanımlama aşamasında belirlendiği evre.Ajan-Bilgisayar ArayüzüACI (Agent-Computer Interface)Bir ajanın araçlar, dosya sistemi ve ortamla etkileşime girdiği arayüz katmanı.Ajanlar Arası İletişimA2A (Agent-to-Agent)Farklı satıcı ve çerçevelerle geliştirilmiş ajanların birbirini keşfedip (Agent Card) görev devretmesini ve sonuç alışverişi yapmasını sağlayan açık protokol; Google 2025'te başlattı, Haziran 2025'ten beri Linux Vakfı altında yönetiliyor.Akıl YürütmeReasoningModelin bir sonuca ulaşmak için mantıksal adımlar izlemesi.Akıl Yürütme ModeliReasoning ModelYanıt vermeden önce uzun bir düşünme zinciri üretecek şekilde, çoğunlukla doğrulanabilir ödüllü pekiştirmeli öğrenmeyle eğitilmiş model; matematik, kod ve planlamada güçlüdür. Bugün öncü modellerin çoğu düşünmesi açılıp kapatılabilen veya düzeyi ayarlanabilen hibrit modellerdir.Akıl Yürütme Token'ıReasoning TokenBazı akıl yürütme modellerinin nihai yanıttan önce problemi çözerken ürettiği, genelde ayrıca sayılan içsel token'lar.Alt AjanSubagentAna ajanın belirli bir alt görevi devrettiği, kendi ayrı bağlamında ve genellikle sınırlı araçlarla çalışıp ana ajana yalnızca sonucun özetini döndüren ikincil ajan; ana ajanın bağlamını temiz tutar ve işlerin paralel yürütülmesini sağlar.Anlamsal BellekSemantic MemoryGenel bilgi ve kavramların saklandığı bellek türü.AraçToolAjanın çağırabildiği harici fonksiyon veya servis (web arama, hesap makinesi, veritabanı sorgusu vb.).Araç ÇağırmaTool CallingModelin aracı kendisi çalıştırmak yerine araç adını ve parametrelerini yapılandırılmış (JSON) bir çağrı olarak üretmesi; uygulamanın bu çağrıyı yürütüp sonucu modele geri vermesi. Ajanların dış dünyayla etkileşiminin temel mekanizmasıdır.Araç Kayıt DefteriTool RegistryKullanılabilir araçların merkezi olarak listelendiği kayıt sistemi.Araç KullanımıTool UseModelin görevi tamamlamak için harici araçlardan yararlanması.Araç ŞemasıTool Schema / DescriptionBir aracın adını, amacını ve parametrelerini modele tanıtan yapılandırılmış (genelde JSON Schema) tanım.Arka Plan AjanıBackground AgentKullanıcı etkileşimi olmadan, uzun süren görevleri bulutta veya arka planda tamamlayan ajan.Bağlam DosyalarıContext Files (AGENTS.md, CLAUDE.md, .cursorrules)Ajana proje kuralları, kod stili ve çalışma talimatlarını kalıcı olarak veren, depoda tutulan Markdown dosyaları.BellekMemoryBir ajanın geçmiş bilgiyi saklayıp kullanabilmesi.Bileşik Yapay Zekâ SistemleriCompound AI SystemsTek model yerine birden fazla model, araç, getirme ve kontrol mantığının birleştiği sistem yaklaşımı.Bilgisayar Kullanan AjanCUA (Computer-Use Agent)Ekran görüntüsünü yorumlayıp fare/klavye eylemleri üreterek herhangi bir yazılımı kullanabilen ajan türü.Bilgisayar KullanımıComputer UseBir modelin ekran/fare/klavye üzerinden bilgisayarı doğrudan kullanabilmesi.Çalışma BelleğiWorking MemoryAjanın o anki görev için aktif tuttuğu ara sonuçlar ve durum bilgisi.Çok Turlu İsteklerMRTR (Multi Round-Trip Requests)Temmuz 2026 MCP spesifikasyonunda gelen desen: sunucu ek bilgiye ihtiyaç duyduğunda bağlantıyı açık tutmak yerine 'girdi gerekli' yanıtı döner, istemci kullanıcıdan bilgiyi toplayıp aynı isteği yanıtlarla yeniden gönderir. Sunucunun oturum durumu tutmadan ölçeklenmesini sağlar.Çoklu AjanMulti-AgentBirden fazla uzmanlaşmış ajanın bir görevi birlikte yürüttüğü sistem; yönetici-çalışan (hiyerarşik), sıralı ardışık düzen, paralel çalışma veya ajanların doğrudan mesajlaştığı ağ yapısı gibi düzenlerle kurulur.Denetleyici / Orkestratör AjanSupervisor / Orchestrator AgentÇoklu ajan sistemlerinde görevi alt görevlere bölüp uygun alt ajanlara dağıtan, ilerlemeyi izleyen ve sonuçları birleştiren yönetici ajan; alt ajanlar kendi bağlamlarında çalışıp sonucu ona döndürür (orkestratör-çalışan deseni).DevretmeHandoffBir ajanın görevi veya konuşmayı başka bir uzman ajana devretmesi.Dikey Yapay Zekâ AjanıVertical AI AgentSağlık, finans, güvenlik gibi tek bir sektörün iş akışlarına ve verisine özel tasarlanmış ajan.Durum GrafiğiState GraphAjan akışının düğümler (adımlar) ve kenarlar (geçişler) ile modellendiği yapı (LangGraph yaklaşımı).Dünya ModeliWorld ModelBir ortamın nasıl işlediğini içsel olarak modelleyip eylemlerin sonuçlarını önceden tahmin edebilen model; bugün robotik ve ajan eğitimi için etkileşimli sanal ortamlar üreten sistemleri de kapsar (Google DeepMind Genie 3, Meta V-JEPA 2).Düşünce AğacıToT (Tree of Thoughts)Birden fazla akıl yürütme dalının keşfedilip değerlendirildiği teknik.Düşünce GrafiğiGoT (Graph of Thoughts)Akıl yürütme adımlarının bir grafik yapısında birleştirildiği teknik.Düşünce ZinciriCoT (Chain of Thought)Modelin ara akıl yürütme adımlarını açıkça üretmesi tekniği.Eleştirmen / DoğrulayıcıCritic / VerifierAna ajanın çıktısını bağımsız olarak kontrol eden, hataları işaret eden ikinci model veya bileşen.Fonksiyon ÇağırmaFunction CallingAraç çağırmanın OpenAI'ın 2023'te kullandığı ilk adı: model, JSON Schema ile tanımlanmış bir fonksiyonu adı ve parametreleriyle çağıran yapılandırılmış çıktı üretir, fonksiyonu uygulama çalıştırır. Bugün 'tool calling' ile çoğunlukla eş anlamlıdır.Görev AyrıştırmaTask DecompositionKarmaşık bir hedefin yönetilebilir alt görevlere bölünmesi.İskeleScaffoldingModelin etrafında davranışını belirleyen katman: sistem istemi, araç tanımları, çıktı ayrıştırma ve bağlam yönetimi.İş AkışıWorkflowBelirli adımların önceden tanımlı sırayla yürütülmesi.Kabuk MühendisliğiHarness EngineeringBir ajanın çalışma katmanını (durma koşulları, hata yönetimi, araç yürütme, izinler, koruyucu bariyerler) tasarlama ve iyileştirme disiplini.Karalama DefteriScratchpadAjanın ara düşünce ve hesaplamalarını geçici olarak yazdığı alan.Kısa Süreli BellekShort-term MemoryYalnızca mevcut oturum/bağlam boyunca tutulan bellek.Kontrol Noktası / Dayanıklı YürütmeCheckpointing / Durable ExecutionAjan durumunun her adımda kalıcı olarak kaydedilmesi; hata sonrası kaldığı yerden devam etmeyi sağlar.KöklerRoots (MCP)İstemcinin MCP sunucusuna hangi klasör veya URI'ler içinde çalışabileceğini bildirdiği sınırlar; sunucunun dosya erişimini kullanıcının izin verdiği alanla sınırlamaya yarar. Temmuz 2026 spesifikasyonunda kullanımdan kaldırılma sürecine alındı.Kullanıcıdan Bilgi İstemeElicitation (MCP)MCP sunucusunun bir işlem sırasında istemci aracılığıyla kullanıcıdan ek bilgi veya onay istemesi. Form modunda basit bir şemayla yapılandırılmış veri toplanır; parola, API anahtarı veya ödeme bilgisi gibi hassas veriler ise istemciden geçmeden kullanıcının tarayıcıda açtığı güvenli bir sayfada alınır (URL modu). Kullanıcı kabul edebilir, reddedebilir veya iptal edebilir.MCP Ana UygulamasıMCP HostKullanıcının etkileşime girdiği ve MCP istemcilerini barındıran yapay zekâ uygulaması (Claude, ChatGPT, VS Code, Cursor gibi); bağlandığı her MCP sunucusu için ayrı bir istemci çalıştırır ve kullanıcı onaylarını yönetir.MCP DenetleyiciMCP InspectorMCP sunucularını geliştirirken araçlarını, kaynaklarını ve istem şablonlarını görsel arayüz veya komut satırıyla test edip hata ayıklamaya yarayan resmî geliştirici aracı.MCP GörevleriMCP TasksUzun süren işlemlerin hemen sonuç beklemeden bir görev olarak başlatılıp durumunun sonradan sorgulanabildiği MCP uzantısı; ör. dakikalar süren bir rapor veya veri işleme aracını çağırıp bitince sonucunu almak.MCP İstem ŞablonlarıMCP PromptsMCP sunucusunun sunduğu, kullanıcının seçerek çalıştırabileceği hazır ve parametreli istem şablonları (ör. 'kodu incele', 'toplantı notunu özetle'); genellikle eğik çizgi komutları olarak görünür.MCP İstemcisiMCP ClientMCP sunucularına bağlanıp araçlarını kullanan istemci bileşeni.MCP Kayıt DefteriMCP RegistryHerkese açık MCP sunucularının adları, sürümleri ve kurulum bilgileriyle listelendiği resmî katalog ve API; istemciler ve kurumların kendi alt katalogları (aggregator) sunucuları buradan keşfeder.MCP KaynaklarıMCP ResourcesMCP sunucusunun modele bağlam olarak sunduğu, URI ile adreslenen okunabilir veriler (dosya içeriği, veritabanı kaydı, belge gibi); araçlardan farkı, bir eylem yapmayıp yalnızca veri sağlamasıdır.MCP SunucusuMCP ServerBir hizmetin yeteneklerini MCP üzerinden araçlar (tools), kaynaklar (resources) ve istem şablonları (prompts) olarak sunan program; yerelde stdio ile veya uzakta HTTP üzerinden çalışabilir (ör. GitHub, veritabanı veya dosya sistemi sunucuları).MCP Taşıma KatmanıMCP Transports (stdio / Streamable HTTP)MCP mesajlarının istemci ile sunucu arasında nasıl taşındığını belirleyen katman: yerel sunucular için standart giriş/çıkış (stdio), uzak sunucular için Streamable HTTP. Eski HTTP+SSE taşıması Mart 2025'ten beri kullanımdan kaldırılmış durumdadır; Temmuz 2026 sürümü onu yeni yaşam döngüsü politikasıyla resmen 'Deprecated' sınıfına aldı.

tüm bölümler

Ana SayfaYZ HaberleriYZ TerimleriYZ Linkleri

konular

açık ağırlıklı modelanthropicapplebilimchatgptclaudecodexçingeminigooglegörsel üretimigrokkodlamametamicrosoftmusenvidiaopenaises ajanısiber güvenlikvideo üretimiyapay zekâ ajanlarıyapay zekâ güvenliğixai

takip et

YouTubeInstagramMMedium