bugünün notları ✎

Teknoloji Notlarım

bölüm

Yapay Zekâ Terimleri

1126 terim · G harfinde 85

GDPRGDPR (General Data Protection Regulation)AB'nin kişisel veri koruma düzenlemesi; otomatik karar alma ve açıklama hakkı gibi yapay zekâyı doğrudan ilgilendiren hükümler içerir.GecikmeLatencyBir isteğin gönderilmesiyle yanıtın alınması arasındaki süre.Gecikme KırılımıLatency BreakdownToplam yanıt süresinin getirme, model çağrısı, araç çağrısı gibi adımlara ayrıştırılması.Geçici SohbetTemporary ChatGeçmişe kaydedilmeyen ve belleği kullanmayan tek seferlik sohbet.Geleneksel Yapay ZekâTraditional AIKural tabanlı veya klasik istatistiksel yöntemlerle çalışan, üretken olmayan yapay zekâ sistemleri.Gelişmiş RAGAdvanced RAGYeniden sıralama, sorgu genişletme gibi ek adımlar içeren geliştirilmiş RAG mimarisi.GeminiGoogle'ın çok modlu büyük dil modeli ailesi.Gemini Flash / ProGemini ailesinin hızlı-uygun maliyetli (Flash) ve en yetenekli (Pro) kademeleri.GemmaGoogle'ın açık ağırlıklı, hafif model ailesi.Genel Amaçlı Yapay Zekâ ModeliGPAI (General-Purpose AI Model)AB Yapay Zekâ Yasası'nda temel modeller için kullanılan hukuki terim; sağlayıcılarına Ağustos 2025'ten beri dokümantasyon ve telif politikası yükümlülükleri uygulanır. Eğitim hesaplaması 10^25 FLOP'u aşan modeller 'sistemik riskli' sayılır ve ek değerlendirme ile olay bildirimi yükümlülüğü taşır.Genel Yapay ZekâAGI (Artificial General Intelligence)İnsanın yapabildiği bilişsel işlerin çoğunu, önceden eğitilmediği yeni durumlara da genelleyerek insan düzeyinde yapabilen varsayımsal yapay zekâ; üzerinde uzlaşılmış bir tanımı yoktur, şirketler ekonomik değer veya görev yelpazesi gibi farklı ölçütler kullanır. ARC-AGI ve Kahve Testi gibi ölçme girişimleri vardır.GenellemeGeneralizationModelin eğitimde görmediği yeni veriler üzerinde de iyi performans gösterme yeteneği.Genişletilmiş DüşünmeExtended Thinking / Reasoning EffortModelin yanıt vermeden önce ayrı bir düşünme aşamasında daha uzun akıl yürütmesini sağlayan mod; düşünme miktarı bugün çoğunlukla düşük/orta/yüksek gibi düzeylerle ayarlanır (Claude adaptive thinking ve effort, OpenAI GPT-5 reasoning_effort, Gemini thinking_level).Gerçek DeğerGround TruthDeğerlendirmede referans alınan doğru cevap veya etiket.Gerçek Zamanlı Ses ModuRealtime VoiceKullanıcıyla düşük gecikmeli, araya girilip kesilebilen doğal sesli diyalog kuran model veya arayüz özelliği; çoğunlukla sesi metne çevirmeden doğrudan işleyen konuşmadan konuşmaya modellere dayanır (ChatGPT ses modu, gpt-realtime, Gemini Live).Geri AlmaRollbackSorun çıkan yeni sürümün hızla önceki kararlı sürüme döndürülmesi.Geri Bildirim (İz)Feedback (Trace Feedback)Bir iz veya çıktıya insan ya da otomatik geri bildirim eklenmesi.Geri GetirmeRetrievalBir sorguya en ilgili belge/parçaların veri kaynağından çekilmesi.Geri Getirme Destekli ÜretimRAG (Retrieval-Augmented Generation)Dış veri kaynağından ilgili bilgiyi getirip modelin bağlamına ekleyerek yanıt üretme yaklaşımı.Geri YayılımBackpropagationHatanın ağ katmanları boyunca geriye doğru yayılarak gradyanların hesaplanması.GGUF.ggufllama.cpp ekosisteminin nicelenmiş modelleri tek dosyada taşıyan formatı; Ollama ve LM Studio bunu kullanır.Girdi ve Çıktı BariyerleriInput / Output GuardrailsKoruyucu bariyerlerin iki noktada çalışması: girdi bariyerleri modele ulaşmadan önce istem enjeksiyonu, kişisel veri ve konu dışı istekleri; çıktı bariyerleri kullanıcıya gitmeden önce zararlı içerik, veri sızıntısı, halüsinasyon ve politika ihlallerini denetler.GitHub CopilotGitHub/Microsoft'un kod tamamlama, IDE içi sohbet, bulutta çalışan kodlama ajanı ve terminalde çalışan Copilot CLI sunan kodlama asistanı.Gizil Akıl YürütmeLatent ReasoningAkıl yürütmenin okunabilir token'lar yerine modelin gizli durum uzayında yapılması araştırması.Gizil Difüzyon ModeliLatent Diffusion Model (LDM)Difüzyon sürecini piksel uzayı yerine sıkıştırılmış gizil uzayda çalıştırarak verimlilik sağlayan model (Stable Diffusion'ın temeli).Gizil UzayLatent SpaceVerinin sıkıştırılmış, soyut özelliklerini temsil eden çok boyutlu uzay.Gizli DurumHidden StateAğın ara katmanlarında tutulan sayısal temsil.Gizli HesaplamaConfidential Computing / TEEVerinin işlenirken bile donanım destekli güvenli bölgede (Trusted Execution Environment) şifreli kalması.Goodhart YasasıGoodhart's Law'Bir ölçüt hedef haline gelince iyi bir ölçüt olmaktan çıkar' ilkesi; benchmark'a aşırı optimize etme riskini açıklar.Google ADKGoogle Agent Development KitGoogle'ın Gemini ve A2A ile uyumlu, çoklu ajan sistemleri için açık kaynak framework'ü.Google AntigravityGoogle'ın Kasım 2025'te tanıttığı, birden fazla kodlama ajanını paralel yönetmeye odaklı geliştirme platformu; IDE, CLI ve SDK olarak sunulur. Haziran 2026'da bireysel kullanıcılar için Gemini CLI'ın yerini Antigravity CLI almıştır.Google DeepMindGoogle'ın Gemini, AlphaFold, AlphaGo ve SynthID gibi teknolojileri geliştiren yapay zekâ araştırma birimi.GooseBlock'un başlattığı, bugün Linux Vakfı bünyesindeki Agentic AI Foundation'da geliştirilen, MCP uzantılarıyla çalışan açık kaynak ajan.Gölge DağıtımShadow DeploymentYeni modelin gerçek trafiği alıp yanıtlarının kullanıcıya gösterilmeden karşılaştırma için kaydedilmesi.Gölge Yapay ZekâShadow AIÇalışanların kurum onayı ve denetimi olmadan kişisel yapay zekâ araçlarını iş verisiyle kullanması.GömmeEmbeddingKelime, cümle veya nesnelerin, anlamca benzer olanlar birbirine yakın düşecek şekilde sayısal vektörlerle temsil edilmesi; anlamsal arama, kümeleme ve RAG'in temelini oluşturur.Gömme ModeliEmbedding ModelMetin, görsel veya diğer verileri anlamsal benzerliği koruyan vektörlere dönüştürmek için özel eğitilmiş model (text-embedding-3, BGE, E5 vb.).Gömülü Yapay ZekâEmbedded AIYapay zekânın küçük, gömülü sistemler içine entegre edilmesi.Görev AyrıştırmaTask DecompositionKarmaşık bir hedefin yönetilebilir alt görevlere bölünmesi.Görev Başarı OranıTask Success RateAjanın verilen görevleri uçtan uca başarıyla tamamlama yüzdesi.Görev Başına MaliyetCost per TaskBir ajanın veya iş akışının tek bir işi baştan sona tamamlamasının toplam maliyeti; tek görev onlarca model ve araç çağrısı içerebildiği için istek başına maliyetten daha anlamlı bir birimdir ve insan emeğinin maliyetiyle karşılaştırmada kullanılır.Görevler AyrılığıSeparation of DutiesKritik bir işlemin tek bir kişi veya ajan tarafından baştan sona yapılamaması için yetkilerin bölünmesi; ör. ödemeyi hazırlayan ajanın aynı ödemeyi onaylayamaması.Görsel FiligranıImage WatermarkÜretilen medyaya görünür veya görünmez şekilde yerleştirilen kimlik işareti (ayrıntı için İçerik Kaynağı kategorisine bakın).Görsel İstemiImage PromptGörsel üretim modeline verilen, sahne, stil, ışık ve kompozisyonu tarif eden metin.Görsel Soru CevaplamaVQA (Visual Question Answering)Bir görsel hakkında doğal dilde sorulan soruları yanıtlama görevi.Görsel-Dil Hizalama ModeliCLIPOpenAI'nin 2021'de yayımladığı, yüz milyonlarca görsel-metin çifti üzerinde karşıtsal öğrenmeyle eğitilerek görseli ve metni ortak bir gömme uzayında eşleştiren model; sıfır-atışlı görsel sınıflandırmada ve difüzyon modellerinde metin kodlayıcı olarak kullanılır.Görsel-Dil ModeliVLM (Vision-Language Model)Hem görsel hem metin girdilerini birlikte işleyebilen model.Görsel-Dil-Eylem ModeliVLA (Vision-Language-Action Model)Görsel algı ve dil anlayışını doğrudan fiziksel eylemlere bağlayan, genelde robotikte kullanılan model türü.Görselden 3B'yeImage-to-3DBir veya birkaç görselden üç boyutlu model üreten dönüşüm türü.Görselden GörseleImage-to-ImageBir görseli başka bir görsele dönüştüren (stil transferi vb.) işlem.Görselden MetneImage-to-Text (Captioning)Bir görseli açıklayan metin üreten dönüşüm türü; görsel altyazılama olarak da bilinir.Görselden VideoyaImage-to-VideoStatik bir görseli hareketli videoya dönüştüren işlem.Gösterge PaneliDashboardMetrik ve izlerin görselleştirildiği izleme ekranı.Gözetimli İnce AyarSFT (Supervised Fine-Tuning)Etiketli örnek çiftleriyle yapılan gözetimli ince ayar süreci.Gözetimli ÖğrenmeSupervised LearningModelin etiketli (girdi-çıktı çiftleri belli) verilerle eğitildiği makine öğrenmesi yaklaşımı.Gözetimsiz ÖğrenmeUnsupervised LearningModelin etiketlenmemiş veride kendi başına örüntü bulmaya çalıştığı makine öğrenmesi yaklaşımı.GPT MimarisiGPT ArchitectureYalnızca kod çözücü (decoder-only) transformer bloklarından oluşan, metni soldan sağa bir sonraki token'ı tahmin ederek üreten mimari; büyük metin derleminde ön eğitim ve ardından ince ayar ile eğitilir. Çoğu güncel LLM bu yapıyı izler.GPT-4oOpenAI'nin Mayıs 2024'te çıkardığı, metin, görsel ve sesi tek modelde yerel olarak işleyen 'omni' modeli; Şubat 2026'da ChatGPT'den kaldırıldı, API'deki sürümleri de 2026 sonu-2027 başında kapatılıyor.GPT-5OpenAI'nin Ağustos 2025'te çıkardığı, hızlı yanıt ile akıl yürütme modunu otomatik yönlendiriciyle tek sistemde birleştiren model nesli; 5.x güncellemeleriyle sürdü, Eylül 2026'dan itibaren yerini GPT-6 nesline bırakmaya başladı.GPTQ / AWQEğitim sonrası ağırlık nicelemesi için yaygın kullanılan iki yöntem; GPU'da 4-bit çıkarımı mümkün kılar.GPU Fiyatlandırması ve Kiralama ModelleriGPU Pricing (On-demand / Reserved / Spot)Bulutta GPU'nun saat başına ücretlendirilmesi ve üç temel kiralama modeli: esnek ama en pahalı isteğe bağlı (on-demand), bir-üç yıllık taahhütle indirimli rezerve ve boştaki kapasiteyi ucuza veren ama her an geri alınabilen spot; fiyat GPU nesline, bölgeye ve sağlayıcıya göre değişir.GPU KümesiGPU ClusterBinlerce GPU'nun yüksek hızlı ağla bağlanarak tek bir eğitim işi için birlikte çalıştığı yapı.GPU NesilleriGPU Generations (A100, H100, Blackwell, Rubin)NVIDIA veri merkezi GPU'larının ardışık nesilleri: Ampere (A100), Hopper (H100/H200), Blackwell (B200/B300) ve 2026'da piyasaya çıkan HBM4 bellekli Vera Rubin; her nesil bellek, bant genişliği ve düşük hassasiyetli hesaplama gücünü artırır.GPQADoktora düzeyinde fen sorularıyla derin uzmanlık bilgisini ölçen zor benchmark.Gradio / StreamlitPython ile hızlı yapay zekâ demo arayüzü oluşturmayı sağlayan kütüphaneler.GradyanGradientKayıp fonksiyonunun parametrelere göre değişim yönü ve büyüklüğü.Gradyan ArtırmaGradient BoostingZayıf modelleri art arda eğiterek hatalarını düzeltmeye dayanan topluluk öğrenme yöntemi.Gradyan İnişiGradient DescentKaybı azaltmak için parametrelerin gradyan yönünde güncellenmesi yöntemi.Gradyan KırpmaGradient ClippingPatlayan gradyanları önlemek için gradyan büyüklüğüne üst sınır koyma.Graf VeritabanıGraph Database (Neo4j)Verileri düğüm ve ilişkiler olarak saklayıp graf sorguları çalıştıran veritabanı türü.Grafik İşlem BirimiGPU (Graphics Processing Unit)Paralel hesaplamada güçlü, yapay zekâ eğitiminde yaygın kullanılan işlemci.Grafik Tabanlı RAGGraphRAGİndeksleme aşamasında LLM ile belgelerden varlık ve ilişkileri çıkarıp bilgi grafiği ve topluluk özetleri oluşturan, sorguda bu yapıyı kullanan RAG yaklaşımı (Microsoft); veri kümesinin geneline dair sorularda klasik RAG'dan daha iyi sonuç verir.GrokGrok (xAI)Elon Musk'ın kurduğu, 2026'da SpaceX bünyesine katılan xAI'ın büyük dil modeli ailesi ve asistanı; X platformunda, ayrı uygulamalarında ve API üzerinden sunulur.Grok BotGrok Bot (xAI)xAI'ın Ağustos 2026'da çıkardığı, kendi bulut bilgisayarında sürekli çalışan, API'si olmayan sitelere bile kullanıcı adına giriş yapabilen ve onay gereken adımlarda kullanıcıya mesaj atan ajan.GrokkingModelin uzun süre ezberledikten sonra aniden genelleme yapmaya başlaması olgusu.Grup Göreli Politika OptimizasyonuGRPO (Group Relative Policy Optimization)Ayrı bir değer modeli olmadan, aynı isteme üretilen yanıt grubunu birbirine göre puanlayan RL algoritması (DeepSeek-R1).Gruplu / Çoklu Sorgu DikkatiGQA / MQAAnahtar-değer başlarını paylaştırarak KV önbelleğini küçülten, çıkarımı hızlandıran dikkat varyantları.GSM8K / MATHİlkokul düzeyi sözel matematik (GSM8K) ve yarışma matematiği (MATH) problemleriyle akıl yürütmeyi ölçen benchmark'lar.Güç Kullanım EtkinliğiPUE (Power Usage Effectiveness)Bir veri merkezinin toplam enerji tüketiminin yalnızca bilişim ekipmanının tükettiği enerjiye oranı; 1,0 ideal değerdir, soğutma ve diğer yükler arttıkça yükselir ve enerji maliyetini doğrudan etkiler.GünlüklemeLoggingİstem, yanıt, hata ve sistem olaylarının kayıt altına alınması.Güvenilir Yapay ZekâTrustworthy AIAB'nin tanımladığı; yasal, etik ve teknik olarak sağlam yapay zekâ sistemleri çerçevesi.Güvenli Çok Taraflı HesaplamaSecure Multi-Party ComputationBirden fazla tarafın verisini birbirine göstermeden ortak hesaplama yapabilmesi.Güvenli TamamlamaSafe CompletionRiskli istekleri tamamen reddetmek yerine güvenli, kısmi ve yardımcı bir yanıtla karşılama yaklaşımı.Güvenlik FiltresiSafety FilterGirdi/çıktıyı güvenlik kurallarına göre süzen bileşen.Güvensiz Ajanlar Arası İletişimInsecure Inter-Agent Communication (ASI07)Ajanlar arası mesajlarda kimlik doğrulama, bütünlük veya içerik doğrulaması eksik olduğunda mesajların dinlenebilmesi, taklit edilebilmesi ya da değiştirilebilmesi; aynı talimatın farklı ajanlarca farklı yorumlanması da bu riske girer.

tüm bölümler

Ana SayfaYZ HaberleriYZ TerimleriYZ Linkleri

konular

açık ağırlıklı modelanthropicapplebilimchatgptclaudecodexçingeminigooglegörsel üretimigrokkodlamametamicrosoftmusenvidiaopenaises ajanısiber güvenlikvideo üretimiyapay zekâ ajanlarıyapay zekâ güvenliğixai

takip et

YouTubeInstagramMMedium