bugünün notları ✎

Teknoloji Notlarım

bölüm

Yapay Zekâ Terimleri

1126 terim · Y harfinde 78

Yakınsal Politika OptimizasyonuPPO (Proximal Policy Optimization)Politikayı her adımda önceki politikadan fazla uzaklaşmayacak şekilde kırpılmış küçük güncellemelerle iyileştiren, kararlı bir pekiştirmeli öğrenme algoritması; RLHF'de dil modelini ödül modeline göre eğitmek için uzun süre standart yöntem olmuştur.Yaklaşık En Yakın Komşu AramaANN Search (Approximate Nearest Neighbor)Tüm vektörleri tek tek karşılaştırmak yerine HNSW, IVF gibi indeks yapılarıyla aramayı daraltan; az miktar isabetten (recall) feragat ederek milyonlarca vektörde milisaniyeler içinde benzerlik araması yapan yöntem.Yalnızca Kod Çözücü MimariDecoder-onlySadece kod çözücü bloklarından oluşan, sonraki token'ı tahmin ederek metin üreten mimari; GPT, Llama, Claude gibi modern LLM'lerin yapısı.Yalnızca Kodlayıcı MimariEncoder-onlySadece kodlayıcı bloklarından oluşan, metni anlamaya/temsil etmeye odaklı mimari (BERT, gömme modelleri).YAML Dosyası.yaml / .ymlİnsan tarafından okunabilir yapılandırma formatı; agent/pipeline konfigürasyonlarında ve ayar dosyalarında kullanılır.Yanıt MotoruAnswer EngineBağlantı listesi yerine kaynaklı, sentezlenmiş doğrudan yanıt üreten arama sistemi (Perplexity, AI Overviews).Yanlılık-Varyans DengesiBias-Variance TradeoffModelin aşırı basit (yüksek yanlılık) ile aşırı karmaşık (yüksek varyans) olması arasındaki denge problemi.YansımaReflectionAjanın kendi çıktısını değerlendirip iyileştirmesi süreci.Yap ya da Satın AlBuild vs BuyYapay zekâ çözümünü kurum içinde geliştirme ile hazır ürün satın alma arasındaki karar.Yapay ZekâAI (Artificial Intelligence)İnsan zekâsını gerektiren görevleri yerine getirebilen bilgisayar sistemleri.Yapay Zekâ Ağ GeçidiAI GatewayFarklı model sağlayıcılarına tek noktadan erişimi, maliyet ve erişim kontrolünü sağlayan katman.Yapay Zekâ AjanıAI AgentBir dil modelinin döngü içinde araç çağırıp sonuçları gözlemleyerek ve adım sırasına kendisi karar vererek bir hedefi tamamladığı sistem; örneğin kodu okuyup değiştiren ve testleri çalıştıran kodlama ajanları.Yapay Zekâ AramasıAI SearchGeleneksel arama yerine yapay zekâ tabanlı, doğal dille yanıt üreten arama.Yapay Zekâ ArkadaşıAI CompanionSohbet, duygusal destek ve arkadaşlık amacıyla tasarlanmış yapay zekâ karakter uygulamaları.Yapay Zekâ Baş Yöneticisi (CAIO)Chief AI Officer (CAIO)Kurumda yapay zekâ stratejisi, yönetişimi ve uygulamalarından sorumlu üst düzey yönetici.Yapay Zekâ Bilim İnsanıAI Scientist / Automated ResearchHipotez üretme, deney tasarlama ve makale yazma gibi bilimsel süreçleri otonom yürüten ajan sistemleri.Yapay Zekâ Destekli DroneAI-powered DroneOtonom uçuş, nesne takibi ve haritalama yapabilen insansız hava aracı.Yapay Zekâ Destekli Geliştirme OrtamıAI IDEKod yazımını yapay zekâ ile destekleyen geliştirme ortamı (Cursor, Windsurf vb.).Yapay Zekâ DönüşümüAI TransformationKurumun süreçlerini, ürünlerini ve kültürünü yapay zekâ etrafında yeniden yapılandırması.Yapay Zekâ EnvanteriAI Inventory / RegistryKurumda kullanılan tüm yapay zekâ modellerinin, uygulamalarının ve ajanlarının sahibi, amacı, risk seviyesi, kullandığı veri ve yetkileriyle kayıt altına alındığı merkezi liste; yönetişimin ve gölge yapay zekâyı tespit etmenin ilk adımıdır.Yapay Zekâ EtiğiAI EthicsYapay zekânın toplum, birey ve çevre üzerindeki etkilerini değerlendiren ve yönlendiren ahlaki ilkeler alanı.Yapay Zekâ Etki DeğerlendirmesiAI Impact AssessmentBir yapay zekâ sisteminin devreye alınmadan önce haklar, adalet ve güvenlik açısından etkilerinin sistematik analizi.Yapay Zekâ Geri Bildirimiyle Pekiştirmeli ÖğrenmeRLAIFİnsan yerine bir yapay zekâ modelinin geri bildirimini kullanan pekiştirmeli öğrenme türü.Yapay Zekâ Güven, Risk ve Güvenlik YönetimiAI TRiSM (AI Trust, Risk and Security Management)Gartner'ın tanımladığı, yapay zekâ sistemlerinde güvenilirlik, adalet, gizlilik, güvenlik ve uyumluluğu yönetişim, çalışma zamanı denetimi ve bilgi koruma katmanlarıyla birlikte ele alan çerçeve.Yapay Zekâ GüvenliğiAI SafetyYapay zekâ sistemlerinin zararsız ve güvenilir çalışmasını sağlayan disiplin.Yapay Zekâ Güvenlik PlatformuAI Security PlatformKurumun hem üçüncü taraf hem kendi geliştirdiği yapay zekâ uygulamalarını tek yerden izleyen, kullanım politikalarını uygulayan ve istem enjeksiyonu, veri sızıntısı gibi yapay zekâya özgü riskleri engelleyen birleşik güvenlik aracı.Yapay Zekâ İçerik EtiketiAI-Generated Content LabelPlatformların (YouTube, Instagram, TikTok) yapay zekâ ile üretilmiş veya değiştirilmiş içeriği kullanıcıya bildiren görünür etiket.Yapay Zekâ İçerik TespitiAI Content DetectionBir içeriğin yapay zekâ tarafından üretildiğini sınıflandırıcı veya filigranla tespit etme; metin dedektörleri güvenilirlik açısından tartışmalıdır.Yapay Zekâ ile Veri AnaliziAI Data AnalystKullanıcının yüklediği tablo veya bağladığı veri kaynağı üzerinde, modelin doğal dil isteğine göre kod (genelde Python veya SQL) yazıp korumalı ortamda çalıştırarak analiz, grafik ve özet ürettiği özellik.Yapay Zekâ İş AkışıAI WorkflowLLM çağrıları, araçlar ve kurallardan oluşan adımların sırasının önceden geliştirici tarafından belirlendiği otomatik süreç; adımlarına kendisi karar veren ajandan bu öngörülebilirliğiyle ayrılır.Yapay Zekâ İşletim SistemiAI OSUygulamaların yapay zekâ ajanı tarafından orkestre edildiği, doğal dilin ana arayüz olduğu işletim sistemi vizyonu.Yapay Zekâ Kaynaklı SorumlulukAI LiabilityYapay zekâ kaynaklı zararlarda sorumluluğun üretici, dağıtıcı ve kullanıcı arasında nasıl paylaşılacağına dair hukuki çerçeve; AB ayrı Yapay Zekâ Sorumluluk Direktifi önerisini 2025'te geri çekti, yazılım ve yapay zekâyı da kapsayan yeni Ürün Sorumluluğu Direktifi 9 Aralık 2026'dan itibaren uygulanacak.Yapay Zekâ KışıAI WinterBeklentilerin karşılanamaması sonucu yapay zekâ araştırmalarına fon ve ilginin keskin biçimde azaldığı dönemler; başlıcaları yaklaşık 1974–1980 ile 1980'lerin sonundan 1990'lara uzanan dönemdir, kesin tarihler kaynağa göre değişir. Abartılı beklentilere karşı sık hatırlatılan bir uyarıdır.Yapay Zekâ Kod GüvenliğiAI Code SecurityYapay zekâ üretimi kodda güvenlik açıklarının, sızmış sırların ve lisans sorunlarının denetlenmesi.Yapay Zekâ Kodlama AsistanıAI Coding AssistantKod yazma, hata ayıklama gibi görevlerde geliştiriciye yardımcı olan yapay zekâ.Yapay Zekâ KopilotuAI CopilotBir uygulama içine gömülü, kullanıcıya görev boyunca yardımcı olan yapay zekâ asistanı.Yapay Zekâ Kullanım PolitikasıAI Acceptable Use PolicyÇalışanların hangi yapay zekâ araçlarını hangi veriyle nasıl kullanabileceğini belirleyen kurumsal kural seti.Yapay Zekâ Malzeme ListesiAI BOM (AI Bill of Materials)Bir yapay zekâ sisteminde kullanılan modellerin, veri kümelerinin, kütüphanelerin ve bağımlılıkların kaynak ve sürümleriyle listelendiği envanter; tedarik zinciri güvenliği ve denetim için kullanılır.Yapay Zekâ OkuryazarlığıAI LiteracyBireylerin yapay zekâyı anlama, eleştirel değerlendirme ve etkin kullanma becerisi; AB Yapay Zekâ Yasası (md. 4) Şubat 2025'ten beri kuruluşlardan bunu istiyordu, 2026 Dijital Omnibus yükümlülüğü çalışanların okuryazarlığını destekleyecek önlemler almaya yumuşattı.Yapay Zekâ Olgunluk ModeliAI Maturity ModelKurumun yapay zekâ kabiliyetini deneyselden ölçeklenmiş ve kurumsallaşmışa kadar derecelendiren çerçeve.Yapay Zekâ OtomasyonuAI AutomationTekrarlayan iş süreçlerinin yapay zekâ ile otomatikleştirilmesinin genel adı; kurala dayalı RPA'dan, belge okuyan akıllı otomasyona ve adımlarına kendisi karar veren ajan tabanlı süreç otomasyonuna kadar uzanır.Yapay Zekâ PCAI PCNPU içeren ve yerel yapay zekâ özelliklerini (Copilot+ PC vb.) cihaz üzerinde çalıştıran kişisel bilgisayar.Yapay Zekâ TarayıcısıAI BrowserSayfa içeriğini okuyup özetleyen yerleşik bir asistan ile kullanıcı adına tıklama, form doldurma gibi çok adımlı işler yapan ajan modunu birleştiren web tarayıcısı (ChatGPT Atlas, Comet gibi).Yapay Zekâ Üretimi Eserlerde TelifCopyright of AI OutputYapay zekâ ile üretilen içeriğin telif korumasına sahip olup olmadığı sorusu; çoğu ülkede insan katkısı şartı aranır.Yapay Zekâ Ürün YöneticisiAI Product ManagerModel yetenekleri, değerlendirme ve maliyet dengesini gözeterek yapay zekâ ürünlerini yöneten rol.Yapay Zekâ ve İstihdamAI & EmploymentYapay zekânın iş gücü üzerindeki etkileri: otomasyon, iş dönüşümü, beceri açığı ve yeniden beceri kazandırma.Yapay Zekâ YerelAI-NativeBaştan itibaren yapay zekâ etrafında tasarlanmış ürün, şirket veya süreç; sonradan yapay zekâ eklenmiş olanların karşıtı.Yapay Zekâ YönetişimiAI GovernanceKurum içinde yapay zekâ kullanımını yöneten politika, süreç, rol ve denetim yapısı.Yapay Zekâya Hazır VeriAI Ready DataTemizlenmiş, yapılandırılmış ve etiketlenmiş; hem model eğitiminde hem de üretken yapay zekâ modeline bağlam/girdi (RAG, prompt, fine-tuning) olarak doğrudan verilebilecek nitelikte veri.Yapılandırılmamış VeriUnstructured DataSabit bir şeması olmayan veri (metin, görsel, ses vb.).Yapılandırılmış ÇıktıStructured OutputModelin JSON gibi önceden tanımlı bir şemaya uygun çıktı üretmesi.Yapılandırılmış VeriStructured DataSabit bir şema/formatta düzenlenmiş veri (tablo, veritabanı vb.).Yardımsever, Zararsız, DürüstHHH (Helpful, Harmless, Honest)Hizalanmış bir asistanın taşıması beklenen üç temel özelliği tanımlayan çerçeve (Anthropic).Yargıç ModelLLM-as-a-JudgeBir LLM'in başka bir modelin çıktısını değerlendirici olarak kullanılması.Yarı Gözetimli ÖğrenmeSemi-supervised LearningAz miktarda etiketli ve çok miktarda etiketsiz verinin birlikte kullanıldığı öğrenme yaklaşımı.Yarı Yapılandırılmış VeriSemi-structured DataSabit tablo şeması olmayan ama etiket/hiyerarşi taşıyan veri (JSON, XML, e-posta).Yatırım GetirisiROI (Return on Investment)Yapay zekâ yatırımının sağladığı kazancın maliyete oranı.Yazılım Geliştirme KitiSDK (Software Development Kit)Geliştiricilere sunulan hazır araç ve kütüphane paketi.YedeklemeFallbackBirincil model veya sağlayıcı hata verdiğinde isteğin otomatik olarak alternatif modele yönlendirilmesi.Yeni SohbetNew ChatÖnceki bağlamı sıfırlayıp temiz bir konuşma başlatma; farklı konular için önerilir.Yeniden Eğitim / Sürekli EğitimRetraining / Continuous TrainingModelin yeni veriyle düzenli veya tetiklenmiş olarak tekrar eğitilmesi.Yeniden OynatmaReplayKaydedilmiş bir izin, değiştirilmiş istem veya modelle tekrar çalıştırılarak karşılaştırılması.Yeniden SıralamaRe-rankingİlk aşamada hızlı bir yöntemle getirilen aday sonuçların (ör. ilk 50-100) daha yavaş ama daha isabetli bir modelle, genelde çapraz kodlayıcı veya LLM tabanlı bir yeniden sıralayıcıyla, sorguya göre yeniden puanlanması.Yeniden Sıralayıcı ModelReranker (Cross-encoder)Sorgu ile aday belgeyi birlikte okuyarak ilgililik puanı üreten, getirme sonuçlarını hassas biçimde yeniden sıralayan model.Yeniden ÜretRegenerateAynı isteme farklı bir yanıt alınması.Yerel Çok ModlulukNative MultimodalityFarklı modalitelerin ayrı modellerle birleştirilmesi yerine tek modelin baştan itibaren birlikte eğitilmesi yaklaşımı.YetenekSkill / Agent SkillsBir ajanın belirli bir işi nasıl yapacağını anlatan talimat dosyası (SKILL.md) ile isteğe bağlı betik ve kaynak dosyalardan oluşan, yalnızca ilgili görev geldiğinde bağlama yüklenen taşınabilir paket; Anthropic'in Aralık 2025'te açık standart yaptığı bu yapı Claude Code, Codex, Cursor gibi araçlarda kullanılır, Ekim 2026'dan beri Agentic AI Foundation (Linux Vakfı) altında yönetilir.Yetersiz ÖğrenmeUnderfittingModelin verideki temel örüntüyü bile öğrenemeyecek kadar basit kalması durumu.Yetki Kapsamı ve Araç İzin ListesiScoped Permissions / Tool AllowlistAjanın yalnızca görevi için gereken araçları, işlemleri ve veri alanlarını kullanabileceği şekilde açıkça tanımlanması; listede olmayan araç veya işlem (ör. silme, ödeme) çağrılamaz.YığınBatchBir eğitim adımında birlikte işlenen örnek grubu.Yığın BoyutuBatch SizeBir yığında bulunan örnek sayısı.Yoğun Model / Seyrek ModelDense / Sparse ModelHer token için tüm parametrelerin kullanıldığı (yoğun) veya yalnızca bir kısmının etkinleştirildiği (seyrek, örn. MoE) model türleri.YorumlanabilirlikInterpretabilityModelin iç işleyişinin (nöronlar, devreler) insan tarafından anlaşılmasını amaçlayan araştırma alanı.YönlendirmeRoutingGelen isteğin türüne göre uygun ajan, araç veya modele yönlendirilmesi.YörüngeTrajectory / RolloutBir ajanın görev boyunca ürettiği tüm düşünce, araç çağrısı ve gözlem dizisi; eğitim ve değerlendirmede temel birimdir.Yüksek Bant Genişlikli BellekHBM (High Bandwidth Memory)Veri merkezi GPU'larında kullanılan, çok yüksek veri aktarım hızına sahip yığılmış bellek türü.YükseltmeUpscalingGörsel veya videonun çözünürlüğünü yapay zekâ ile detay ekleyerek artırma.YürütücüExecutorPlanlanan adımları fiilen yerine getiren ajan bileşeni.

tüm bölümler

Ana SayfaYZ HaberleriYZ TerimleriYZ Linkleri

konular

açık ağırlıklı modelanthropicapplebilimchatgptclaudecodexçingeminigooglegörsel üretimigrokkodlamametamicrosoftmusenvidiaopenaises ajanısiber güvenlikvideo üretimiyapay zekâ ajanlarıyapay zekâ güvenliğixai

takip et

YouTubeInstagramMMedium